Естеліктер

Вспоминая поэта и человека

В Атырауском областном историко-краеведческом музее прошли мероприятия, посвященные 95-летию казахского поэта, народного писателя Казахстана, участника Великой Отечественной войны Хамита Ергалиева.

В зале музея слышен взволнованный голос юного чтеца, декламирующего бессмертные творения акына, который создал различные произведения о жизни казахов до Октябрьской революции, послевоенных трудовых буднях народа, строителях новой железной дороги. В исполнении ученика средней школы Береке Махамбетского района Айдоса Айдабола прозвучали строки стихотворения «Бауырсак», и его проникновенное чтение никого не оставило равнодушным – настолько оно было эмоциональным, волнующим, экспрессивным. Учащиеся из Махамбетского района участвовали на сей раз в конкурсе чтецов и показали себя как настоящие мастера художественного чтения. Об этом сказал председатель жюри конкурса, заслуженный деятель культуры Казахстана Нариман Улькенбаев. Он был лично знаком с Хамитом Ергалиевым и доходчиво рассказал детской аудитории немало интересного о нашем выдающемся земляке.

Все, кто пришел в этот день на мероприятие, получил хорошие впечатления: учащиеся сельской школы проявили себя как талантливые чтецы, танцоры, певцы. Зрители и слушатели восхитились тем, насколько способными, одаренными оказались сельские школьники.
Работники музея организовали цикл таких юбилейных мероприятий, например, открыли также выставку, посвященную жизни и творчеству нашего именитого земляка Хамита Ергалиева, автора необыкновенных произведений в стихах и прозе, очерков и эссе. Все экспозиции были с интересом осмотрены гостями из Махамбетского района.

– Для нас сегодня огромное событие, – сказала нам в интервью директор школы Береке Ляззат Сапаркызы. – Хамит Ергалиев – это целое явление. И я рада, что наши дети прочувствовали силу творения великого казахского поэта. Мы уже не первый год сотрудничаем с областным историко-краеведческим музеем, совместно проводим немало интересных мероприятий, думаю, что все это пойдет на пользу детям, чтобы они выросли патриотами, настоящими гражданами своей страны.
Заведующая отделом областного историко-краеведческого музея Светлана Нурпеисова вручила всем участникам этой встречи благодарственные письма, подписанные директором музея. Затем все вместе фотографировались на память об этом удивительном дне, который запомнится тем, что каждый прочувствовал силу поэтического слова Хамита Ергалиева, больше узнал о его богатом творчестве, пронизанном любовью к своей родной земле, своему народу.

Мероприятие завершилось экскурсией по музею, которая получилась познавательной, интересной для детей, музейные работники ответили на все вопросы учеников, которые узнали много нового из истории родного государства. Можно только порадоваться тому, что юные души тянутся к высокому и уже понимают, что такое настоящие жизненные ценности.

Регина ВАЛИШЕВА

Прикаспийская коммуна, 18 октября 2011

Естеліктер

Только делами славен человек

В Атырау торжественно отметили 90-летие народного писателя Казахстана, лауреата Республиканской премии имени Жамбыла и Государственной премии имени Абая Хамита Ергалиева.

Поэт родился 14 октября 1916 года в Исатайском районе. В семь лет мальчик научился грамоте у сельского учителя Сабыра Жумашева и уже к девяти годам хорошо читал. Он жадно хватался за любую книгу, которая в те годы в аулах была большой редкостью.

Впервые стихи Ергалиева появились в 1936 году в областной газете «Коммунистiк енбек». После окончания Уральского рабфака в 1939 году Хамит поступил в Казахский государственный университет имени Кирова. В июне 1941 года будущий народный поэт услышал страшную весть о начале Великой Отечественной войны и сразу после окончания учебного года надел солдатскую шинель.

О военном лихолетье наиболее ярко писали те, кто воевал. Произведения Абу Сарсенбаева, Сеитжана Омарова, Жубана Молдагалиева, Касыма Аманжолова, Дмитрия Снегина вошли в золотой фонд казахской литературы. В этом ряду и поэзия Хамита Ергалиева.

После войны поэт работал литсотрудником в республиканской газете «Социалистiк Казакстан», стал известен как очеркист. В 50-х годах был заведующим секцией Союза писателей Казахстана, редактором издательства «Жазушы».

В своих произведениях Хамит Ергалиев особое место уделял деталям, характеризующим человека. Например, в драматической поэме «Курмангазы» он подробно описывает движение пальцев великого кюйши. Первая книга о Курмангазы была представлена в Москве в 1958 году на выставке казахской советской литературы и получила широкое признание общественности.

Отечественные литературоведы отмечают лирику поэта, которую он обогатил интересными находками. «Жылдар, жылдар», «Куй дастан», «Омiр орнектерi», «Бiздiн ауылдын кызы» — всего более сорока крупных произведений создано им, изданы десятки книг. Хамит Ергалиев перевел на казахский язык Софокла, Навои, Шекспира, Байрона, Пушкина, Лермонтова, Некрасова, Маяковского. Ему удалось передать творческую манеру великих поэтов. За перевод сонетов Шекспира в 1996 году он получил благодарственное письмо Ее Величества королевы Великобритании Елизаветы II.

Произведения самого Х. Ергалиева были переведены на многие языки народов СССР. Среди его переводчиков и друзей были российские поэты Я. Смеляков, Е. Винокуров, М. Львов, В. Савельев. При жизни поэта, а умер Хамит Ергалиев в 1997 году, изданы три тома его стихов. Сегодня его творчество активно изучается, публикуются статьи, защищены диссертации. В Исатайском районе, где родился и вырос классик казахской литературы, есть село, названное в его честь. Оно и стало центром юбилейных торжеств, в которых приняли участие дети и внуки Хамита Ергалиева. В селе теперь есть и музей поэта.

Насыщенной и интересной получилась научно-практическая конференция в Атырауском государственном университете имени Х. Досмухамедова. Доклад профессора Кадыра Жусупа был посвящен поэтическому мастерству Ергалиева. Оразакын Аскар поделился своими воспоминаниями о Хамите, который был его наставником, и прочитал небольшой отрывок из стихотворения «Марстагы махаббат» («Любовь на Марсе»).

— В годы нашей молодости, — вспоминает поэт, — очень нелегко было познакомиться с умными и серьезными девушками из ЖенПИ. И Хамит-ага, как бы «в отместку» недоступным девушкам, написал стихи о том, что в Алматы есть ЖенПИ, а на Марсе МужПИ, где девушки гурьбой бегают за парнями, приглашают их в кино, дарят цветы на день рождения, покупают шампанское и предлагают руку и сердце. Получилось весело.

Земляки Хамита Ергалиева увековечили память о нем: назвали часть набережной в районе университета его именем и установили мраморную плиту с портретом поэта.

— Я верю, что сюда будут приходить влюбленные и читать стихи Хамита-ага, — сказала поэтесса Акуштап Бахтыгереева.

В областном историко-краеведческом музее появился небольшой уголок поэта, где хранится пишущая машинка Хамита Ергалиева, а также запись голоса поэта из Гостелерадиофонда.

***В Евразийском национальном университете имени Льва Гумилева состоялся литературный вечер, посвященный 90-летию Хамита Ергалиева. В истории современной казахской литературы он известен как поэт-эпик, создавший восемнадцать поэм и два романа в стихах. В его творчестве отразилась жизнь страны и его современников, прошедших через голод, коллективизацию, репрессии, Великую Отечественную войну, период послевоенного восстановления и строительства.

Со вступительным словом выступил заведующий кафедрой казахской литературы доктор филологических наук, академик МОН РК Рымгали Нургали. О жизненном и творческом пути поэта студентам рассказали профессора и преподаватели университета.

Встретился со студентами и сын поэта Мурат Ергалиев.

— Отец был человеком твердых убеждений, активным, темпераментным, ценил традиции. Он оказал огромное влияние на нас, детей. Я окончил филологический факультет, занимаюсь переводами, стал членом Союза писателей, моя сегодняшняя работа в Министерстве культуры и информации связана с деятельностью театров. Профессию журналиста выбрала его дочь. Один из внуков — художник.

— Все произведения Хамита Ергалиева перекликаются с жизнью народа, — говорит Мурат Хамитович. — Одна из главных тем — Великая Отечественная война. Отец воевал с 1941 по январь 1945 года, был командиром эскадрона в частях кавалерии, получил тяжелое ранение. Награжден орденом Отечественной войны II степени, дважды — орденом Трудового Красного Знамени, другими орденами и медалями. Память о военных годах всегда жила в нем. Одно из последних стихотворений отца называется «Снился мне Петя» и посвящено ординарцу, спасшему его на фронте от смерти. Он никогда не писал о тех вещах, которых не знал. Может быть, поэтому его поэзия сейчас востребована и обретает новое звучание.

Хамит Ергалиев ценил каждый прожитый день, наполнял его творчеством и трудом и хотел, чтобы о нем сказали:

Он ушел, чтоб песней повториться.

Лишь делами славен Человек!

Марина КУАНЫШЕВА, Наталья ГАПОНОВА

Казахстанская правда. 2006 год.

Естеліктер

Уақыттың тежеуіне бой бермеген

Ақын — өз заманының түлегі, сол заманның жыршысы. Поэзияға қашанда пафос керек. Пафоссыз өлең – шығарма емес. Адамды алға жетелеген арман да желпінуді қажет етеді. Ақын атаулының бәрі жылай беруге тиіс емес. Жақсыға лепіріп қуанбаса, жаманға мұңайып күйінбесе, ол қандай ақын? Кеңес өкіметі шындығын орнықтыруға қызмет еткен де – біздің сол «лепірме» поэзиямыз. Бүгінгі тәуелсіздік алған еліміздің елдік, жауынгерлік дәстүрін жырлаумен ояна бастаған халықтың рухын көтеру үшін де ондай поэзия керек. Сондықтан қазақ кеңес ақындары-ның жақсы өлеңдері — әрқашан бағалы мұра, біздің өткен тарихымыздың жанды куәсі. Олардан заман мен уақыттың сырын, сол дәуір адамының тіршілік-тынысын тануға әбден болады. Қандай ақын болса да, уақыттың көрмесіне бөгеліп, байлана бермейді. Кеңес өкіметін өзі орнатысқан, коммунистік партияның адал ұлы саналған Сәкеннің өзі де саясаттың қиғаш жерлеріне мойын ұсынбай, мезгіл-мезгіл тулап тұрғаны белгілі. Оның «Азия», «Отарбаның жұмбақ вагонында», «Совет баласы», және «Қызыл атты» жазуы саясатқа наразы көңіл күйінен туған. Кешегі Жұбан да «Хатшыға хат» жазып, партияның кадр мәселесіндегі бұрмалаушылықтарын сынаған. Мұндай мінез шын ақындардың әрқайсысынан да табылады.

Осындай уақыттың тежеуіне бой бермей, шын ақындық болмысын тұтастай сақтап, поэзиясын заман шындығын қопара көтеруге жұмсап келе жатқан ақынның бірі – Хамаң, бүгін сексеннің сеңгіріне көтеріліп отырған кәрі абыз Хамит Ерғалиев. Хамит жырында да өз заманының қайшылықты шындығы көрінбей қалмайды. Ол да көсемді, партияны жырлаған, бірақ ол сырттай ғана оның көсемі мен партия — халық даналығы, олардың бойынан ақын соны көріп, елге үлгі, өнеге болар, елді әділдік, адалдық жолына бастар басшыны аңсап жырлады. Хамит шығармашылығын бүгін тұтастай алып қарасақ, оның негізгі жырлағаны – адам, оның еңбегі мен өмірі, қуанышы мен қайғысы, тазалық, адалдық, елдің елдігі, ердің ерлігі екенін көрсету. Осылардың бәрін ақын біздің ұзақ тарихымызға үңіле отырып, сұрыптай біліпті, тани алыпты. Сол ұлы мақсатын орындау үшін бар таланты мен қайратын жырына төгіпті, өзі айтқандай, «түнде шамы сөнбей» еңбектеніпті. Бүгін сексенге келген ақынның осы халықтық еңбегін баса айтқан орынды.

Кейін білдік, Хамаң соғыстан көп бұрын өлеңдер жазып, аудан, облыс көлемінде белгілі болған екен. 1936 жылы Сәкеннің тойына да қатысыпты. Содан соғысқа кеткен. Қайтіп келіп, баспасөзде қызмет істеген. Осылардың бәрі маған бүгін іштей бір дүмпүге дайындық жылдары болған сияқты көрінеді. Соның жарылған тұсы – «Әке сыры» (1947) еді. Хамаңды біз осыдан бастап білдік, шын таныдық, Ұлы Отан соғысы жауынгерінің жүріп өткен азапты жолын әкенің сырына айналдырып, азаматтық борыш пен адам сезімінің арпалысын жырлаған өзгеше бір туынды еді бұл. Соғысты тек ерлік, ұран деп жүрген тұсымызда, ерліктің өзі жалаң келмей, адамның қасіреті мен мұңды сезімі, көңіл күйі арқылы келетінін біз осы поэмадан алғаш көргенбіз. Адам рухының күштілігін танығанбыз. Осыны жалғастырып, Хамит шын ақын екендігін дәлелдейін дегендей, бірнеше поэманы төгіп-төгіп жіберді; «Үлкен жолдың үстінде», «Біздің ауылдың қызы», «Сенің өзенің», «Жас ана», тағы басқа. Осылардың бәрі де ақын жолын тану үшін ғана емес, сол дәуірдегі қазақ поэмасының табыстарын көрсету үшін де керек. Әрқайсысының өзіндік орны бар. Бірінен соғыстан соңғы халық шаруашылығын қалпына келтіріп, республиканы өркендетудің үлкен жолына аттаныстың рухын сезсек, екіншісінен туған елінің табиғатын жаңартуға еңбек етіп жүрген жастарды көрдік. Ал, үшіншісі – кешегі солдаттың жары туралы жыр. Соғыс бөгет болып, сүйгеніне ақ жүрегінің сырын айта алмай кеткен ақынның жан жары, жас Ана туралы толғанысы. Мұның бәрі – ақын боп, Азамат болып жан-жағына қараған тұста Хамаңның көргені, жанын жеп, көкірегіне түйген сырлары. Хамиттың атағын шығарған да осылар.

Әр ақынның өзіндік тақырыбы болады. Ол өнер адамының ой-ұғымына ұзақ сіңісіп, біте қайнайды. Біртіндеп бүкіл өмірінің рухани азығына айналады. Уақыт өткен сайын ол бейне ақын санасында толысып, жетіледі. Енді ақын оны жырламай, ол жөнінде айтпай тұра алмайтын күйге жетеді. М.Әуезов үшін Абай сондай тақырып еді. Хамит үшін Құрманғазы да осындай тақырып болды. «Құрманғазы» поэмасы — ұзақ дайындықпен жазылған кесек туынды. Өмір шындығын кең қамтып, қоғам, ел тіршілігін, халықтың арман-мұңын шынайы суреттеген бұл туындыны өлеңмен жазылған роман десе де болады. Романға тән тартыс, характерлер қақтығысы, оның поэтикалық суреті бас қаһарманды ғана ашып қоймай, сол дәуірдегі бүкіл халық өмірінің, күйші ортасының жан-жақты шындығын бейнелейді. Ұзақ азапты жол кешкен қазақтың өксігі «Көбік шашып» жатқан Құрманғазы өнерінің биік нысанасына айналады. Содан барып Құрманғазы өнері «көшкен елдің мұңдасы, қиялдасы» боп көрінеді, Хамаң да өз жүрегін ұлы күйшінің «жүрегімен жалғастырып», біріге жырлайды.

Хамиттың ақындығы осы тұста айрықша шабытқа көтеріліп, Құрмағазы күйлерімен бірге желпінгені даусыз. Ол күй сазын, күй арқылы көрінген өмірдің тасқынды легін өлең жолдарына түсіре алды. Күй тілімен туысып кеткендігі соншалық, тіпті ақын ұзақ уақыт күй, өнер тақырыбынан айналшықтап шыға алмай қалды. Оның «Күй — дастан» мен «Аңыз — атаны» жазуының сыры осында ғой деп ойлаймын. Ол бұл туындыларымен Құрманғазыдан кейін де толастамаған, күреске толы өнер жолын, өнер адамдарының тағдырын жырлады. Шындықтың кешегі, бүгінгі бейнелерін сараптап, өнердің жаңаруын паш етті.

Хамит ақынның өткен жолының жарғындығына, оның уақыттың кермесіне байланып, қаңтарылып қалмағанын осы туындыларының өзі-ақ дәлелдейді. Ал, соңғы жылдардағы өзгерістер ақынның қайта тууын, томағасын алдырған бүркіттей еркін самғағанын байқатты. Ол шын мағынасындағы тәуелсіздік алған елін, оның адамдарын жырлаумен бірге, өткен тарихқа қайта бір үңіліп, оның қызығына қоса өрілген қасіретін танып шамырқануда. Бұған ақынның соңғы соңғы кітаптары – «Жедел толғау», мен «Шер толғау» анық куә.

«Жедел толғау» туғанда кеңес өкіметі өз орында болатын. Соған қарамастан ақын біз өткен тарих жолдарының даңғыл болмағанын, оның ойы мен қыры, қуаныш мен қайғысы қатар жүргенін батыл-ақ айта алды.Сол қиыншылықтарды жеңе білген Адам рухының биіктігін мадақтады. Кітаптың лирикалық кейіпкерлері «ар қысқанда ашына сөйлеп» көп нәрсеге сонышылдық танытты. «Тіршіліктің тәртібін тәрк етушілерді», «Сапасыз қып бергенін – ісім» дейтіндерді , «Жұртқа жылылық жасау» қолынан келмей-ақ, «сыйлық, атақ дәреже жинап» жүргендерді, «жерлес болмасаң» сырт айналатындарды» ол жұрт алддына шығарып тергейді.

«Шер толғау» — тіпті жаңа кітап. Ол – біздің тәуелсіздік алып, өткен жолымызға жаңаша қарай бастаған тұсымызда туған тарихқа деген тың көзқарас. Өмір бойы елін, жерін жырлап келген ақынның бұрын айта алмаған, бірақ көкейінде сақтаған шерінің толғанасы. Біз білмеген, көрмеген, көрсек те көрмегендей боп жүрген қаншама ащы шындық та бар онда. Адам мен табиғаттың басына түскен ауыр тауқымет суреттері кімнің де болса жанын қозғайды. Ақынның «экологиялық элегиялары» туған табиғаттың тозып, адамдар өмір сүретін ортаның пана емес, азапқа айналғаны жайлы тебіреніске толы.

Адам тағдыры, қазағының өмірі жайлы толғанғанда, Хамит еліміздің өткен жолына көз тастап, оны жаңа талдаудан өткізеді. Ақын көкіреінде сақталған шерлі сыр, ащы шындықтың суретіне айналып шығады. Халқымыздың сорды бақ деп ұққан, жылайтын шақта күлген, ақиқатын айта алмай іштен тынған шақтарын ол нақты бейнелер арқылы да (әкесінің, өзінің тағдыры) жалпы ел басына түскен нәубет жайын суреттеп те жеткізеді. Өлке шежіресін қайта шолып шығады. Мұның бәрі – жалаң әңгіме емес, куәгер ақынның өз сезімінен қайнап шыққан жан күйзелісі. Мұны ол қалыпты өнер жолдарымен де, жыр-терме үлгісімен де жырлаған.

Ертеңіне сор күтті,
Емексіткен бақ қалып.
Аузы түкті абақты
Азамат ерді қаматып,
Жесірін түгел жылатып,
Намысты қолдан құлатып,
Өтірік ұран жаттадық.
Атылған ерлер артында
Жексұрын деген ат қалып,
Әмірші ғана отырдыъ
Әзірейіл ісін атқарып.

Осы өлеңнің толғау үлісінің өзін ақын замана туралы шерлі сыр айту үшін әдейі таңдаған сияқты. Хамиттың «Махамбетпен мұңдасуы», «Ер Исатай туған күн» өлеңдері де жаңа сөз, аруақ алдындағы қарызды түсінуден туған тың ойға құрылған. Жалпы заман заңсыздықтарының құрбаны болған азаматтар аруағын ақын қадірлей білген, олардан ұрпақ атыннан кешірім өтінеді. Кітап шер туралы болғанмен, Хамит шерлі ойға шектеліп қалмай, соның бәрін жеңіп шыққан адам рухына, оның биіктігіне жүгінеді. Екі дүркін аштық пен айдау, сүргіннен қалған елдің ұлы соғыста жеңіп шыққанын жоғарыда келтірген жолдарда ол қандай әдемі айтқан.

Шерлі тарих артын ол жарқын үмітке тіреген. «Жасын түскен, жаралы емен» — Хамит та тамырын тереңге жіберіп, тағдыр тәлкегіне мойын ұсынбайды. Өз халқының үмітті болашағымен «Шын ақынның шырағданы маздайды», «Шер толғау» оқырманын осы ойға тірейді.

Ақынның соңғы жылдары оның әлі де демікпей, уақытқа бой алдырмай, заманы мен адамды, оның көкейкесті мәселелерін талмай жырлап келе жатқанын көсетеді. Ол барды баршаға түсініп, ақын түйсігімен танып, суреттеген. Оның жыры шыншыл да сыншыл, ойы өткір, рухы азат, азаматтығы батыл.

Зауалды жақсылықпен жанаспаған
Осылай осып айтпау оғаш маған.
— «Сен бұрын қайда жүрдің?» —
дей алмайсың,
Күнім жоқ жаныққанда жақ
ашпаған,-

дейді ақын өз принципін ұсынып. Батыл ойды тапқыр айта білу де өнер. Хамит жырларының бұл жағы да көңілге ризалық ұялатады. «Өз тілім мен өлеңім» деп атапты, онда өлеңі мен тілінің тағдырын тұтас қарапты.

Өз тілімсіз өңімді түсім деймін.
Ешбір затты мен онсыз түсінбеймін,
Өз тілімде тірліктің түсін түстеп.
Түр-тұлғасын болмыстың
мүсіндеймін.
…Өз тілімде кең сөйлеп, кең
үндеймін.
Тынысы тар демікпе делінбеймін.
Шаттығы мен мұңымды ағытарда,
Темір піскен көріктің деміндейін.

Бұл жырлардың тәуелсіздік алған елдің адамдарының рухани өзгеруіне, жаңаруына ой салатыны даусыз. Хамаңа осы жолда талмай самғай бер дейміз.

Серік Қирабаев,
Академик.
«Қазақ әдебиеті» № 42. 15 қазан, 1996 жыл

Естеліктер

Үш кездесу. Шөмішбай Сариев

Есте қаларлықтай үш кездесу жадыма оралды…

Бірінші кездесу. Университет бітіріп «Қазақстан» баспасында қызмет атқарып жүрген кезім. Құрманғазы оркестрінің жаңа маусымының ашылуына бардым. Халық лық толы. Сахнада – оркестр. Конферансье «Құрманғазы» поэмасының авторын ортаға шақырды. Авторы ел-жұртқа мәлім Хамағаң – Хамит Ерғалиев.

– Мұңдасы, көшкен елдің қиялдасы,
Ал, тебірен, ақ сақалды күй атасы.
Келеді сені тыңдап баяғыдан,
Өлкеңнің өзен, тауы, қия тасы…

Ақын өлеңінің түйінін оқып бола бергенде дирижер Шамғон Қажығалиевтың сиқырлы да, құдіретті таяқшасы ауада қанат қаққан сәтте, ұлы Құрманғазы күйі сөйлеп қоя берді. «Адай», «Серпер» «Сарыарқа» күйіне ұласқанда ақын Хамит Ерғалиевтың «Құрманғазы» поэмасы ұлы жүректі оятып жатқандай әсер етті. Ұлы Құрманғазы әруағы бір аунап түскендей әсерлі сезім қалдырды. Өлең мен күй бірге тоғысып, өнер туына айналды…

Екінші кездесу. Ұмытпасам, 1979 жылы болуы керек. Гурьев қаласының театрында Махамбет Өтемісұлына арналған той өтті. Тойға
Алматыдан келген ақын-жазушыларын Хамағаң бастап барды. Сонда Хамаңмен алғаш сапарлас, әрі тұз-дәмдес болдым. Соның алдында ғана Хамағаң ІІІекспирді аударып, «Жұлдыз» журналында жарияланған еді. Сол сапарда ақын көңілінің кеңдігіне риза болып оралдық.

Тойдан соң әдеттегідей банкет берілді. Көпшілігі облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Көшеков бастаған елдің атқа мінерлері. Есімде – аудан көлеміндегі басшылардан екі-ақ адам қатысты. Төрде – Хамағаң. Облыс басшыларының бәрі де «Хамаға!», «Хамаға!» деп алақанға салып аялап отыр. Біраздасын Хамағаң: «Ойнолайын, Атырау – менің туып-өскен топырағым. Осында Махамбеттің тойына арнайы келген екі бірдей жас жазушы отыр. Сол қонақтарымызға ілтипат көрсетіп, назар аудара отыралық», – деді. Хамағаң үлкен басымен облыстық партия – совет қайраткерлеріне бағыт-бағдар бергесін, басшылар біздің атымызды атап, құрметтей түсті. Сол тұста Хамағаң біздерге қамқор болып, ағалық ақ адал көңілін танытқан еді. Содан бері не заман…

Ғафу ақынның елу жылдығында Хамағаң өзі бастап барып, Тұманбай інісімен Торғайдан тойлап оралғанда, Ғафу ақынның Хамағаң туралы айтқан екі шумақ өлеңі әлі есімде:

Одан сайын жақын едік, тату ек,
Одан сайын Хамит едік, Ғафу ек.
Аяп бізді, қатар тірлік сыйлаған,
Табиғаттың рахымына рахмет!

Бір адамға сендей дарын дарытсын,
Сағат сайын самаладай жарықсың.
«Айналайын» деген сөзді зорайтып,
«Ойнолайын» дегеніңмен Хамитсің!

Үшінші кездесу. Алматыдан Ұзынағашқа, ұлы Жамбыл атамыздың туған жеріне сапар. Жамбылдың мұражайында поэзия күнін өткізу еді. Соған Хамағаң басшы болып, біз қосшы боп дүрілдетіп поэзия күнін өткіздік. Оны теледидардан да көрсетті.

Бізге жолда Хамағаң Жамбыл атамыздың ұлылығын паш етерліктей бірталай әңгімелер айтты. Сол әңгімелердің бәрі де есімде қалыпты.

Осындай тәлімі бар әңгімелерді Хамағаң барғанша, қайтқанша айтып тауыса алмады.

Үш кездесуден түйгенім, өлең-жырымен, «Құрманғазы» және «Күй» дастанымен Хамағаң поэзияның құдіретті күйіне айналып бара жатты. Халықтың алдында салиқалы сөзімен елдік, халықтық ойлар айтты. Бұл күнде сексеннің сеңгіріне шыққан ақын Хамағаң ел абызына айналып барады.

1996 жыл.

Естеліктер

Хамаң боп өткен халқына

Көрнекті ақын Хамит Ерғалидың 95 жылдығына орай ас беріліп, «Өзегім толы ақ жалын» атты естеліктер кітабының тұсауы кесілді.

Халқы қадірлеп «Хамаң» деп ата­ған, ханға да, қараға да сыйлы бол­ған, әманда тау өзеніндей та­сып, өмірде ешкімнің алдында бү­ге­жектемей алшаң басып өткен Хамит Ерғали ақындық мінездің эта­ло­нындай еді десек, қателеспеспіз. Хамаң жастайынан от кешті, сұра­пыл соғысқа сұранып қатысты. Одан келе сала әдебиет майданына араласты. Әдебиет корифейлерінің бел ортасында жүрді, уақыт өте өзі де сондай корифейге айналды. Бірталай уақыт «Социалистік Қазақ­стан» газетінің жүйрік журна­лис­терінің бірі болды. Бұл жағынан кел­генде, өзімізді осынау заңғар ақынға әріптеспіз деп мақтаныш­пен айта алсақ керек.

Шығармашылығына келер бол­сақ, Қазақстанның халық жазу­шы­сы, Абай атындағы мемлекеттік сый­лықтың лауреаты Хамит Ерға­ли­дың өлең-дастандары қазақ поэ­зия­сындағы тұтастай бір дәуір келбетін паш етеді. «Құрманғазы» сын­ды эпикалық кең құлашты ғұ­мырлы поэмасы әдебиетімізде алын­бас қар­лы шыңдар санатында мәңгі жасай бермек. Ал енді Хамаңның аза­мат­тық көсемдігі, от ауызды, орақ тілді шешендігі әлі күнге дейін көргенді көзайым етер, естігеннің есін алар ғажайып аңыз. Осындайда аяулы Қадағаң – Қадыр Мырза-Әлінің: «Хамаң комбайн ғой, ол сөйлеп өт­кеннен кейін біз масақ теріп қа­ла­мыз» дейтін әйгілі әзілі еске түседі.

Алматыда ақын ұрпақтары берген аста айтылған естеліктерде ақын­ның өнегелі өмір жолы мен қыруар еңбегі көз алдымыздан тізіліп өткен­дей болды. Рәсімді жиынның ба­сын­да «Шабыт» домбырашылар ан­самблінің орындауында өзі де ба­қи­лық болған біртуар күйші Қаршыға Ахмедияровтың кезінде Хамаңа сый­лық етіп тартқан «Хамит тол­ғауы» атты тамаша күйі қалықтады. Ақын­ның ұлы Мұрат Ерғалиев Хамит Ер­ғали атындағы қор құрыл­ға­нын, ұр­пақ­тары әке есімін ардақтау, мұра­сын жинақтап шығару жолын­да бірталай жұмыстар жасап жат­қа­нын айтып өт­ті. Қазақстан Жазу­шы­лар одағы бас­қар­масының төр­аға­­сы Нұрлан Оразалин ақын ағасы жөнінде тебірене сыр шертті. Ха­маң­ның 80 жылдық тойы­на Елба­сы­ның өзі келіп қатысып, ақынның ғана емес, күллі жазушы қауым­ның мерейін өсіріп, төбесін көкке жеткізгенін еске алды. Шериаздан Елеу­кенов, Ғаббас Қабышев, Тө­леп­берген Тобағабыл, Рафаэль Нияз­­бек, Сәкен Иманасов, Марал Сқақбаев, Тұрсынзада Есімжанов, Мұ­рат Әуезов, Оразақын Асқар жә­не бас­қалар Хамаң жайында ұла­ғат­ты естеліктер айтып, арнау өлеңдерін оқы­­ды. «Ән айтқызатын жақсы қа­йы­на­ғаларымыздың көздері жоқ қазір, Хамаң жарықтықтың аруағы бір аунап түссінші», деп Ғафу Қа­йыр­беков ағамыздың қосағы Бәдеш апай ән бастап жіберді.

Осы арада таяуда ғана Алматы­дағы «Ой-Сана» баспасынан шық­қан «Өзегім толы ақ жалын» атты кітап қолымызға тиді. Бұл кітапқа абыз қаламгердің естелік-эссе жанрын­да жазылған ғұмырнамалық ой-тол­ғам­дары, әдебиет сыншыларының, қаламдас бауырлары мен әріптес достарының және ізінен ерген ақын інілерінің Хамаң жайлы мақала­лары, естеліктері мен өлеңдері топ­тастырылыпты. Мұндағы онда­ған авторлардың қалың қатарын әде­биет ардагерлері Әбу Сәрсенбаев, Диқан Әбілев, Қасым Аманжолов, Әбділда Тәжібаев, Мұхаметжан Қа­ра­таев, Зейнолла Қабдолов, Тәкен Әлімқұлов, Қасым Қайсенов, Қали­хан Бекхожин, Сырбай Мәуленов, Ғафу Қайырбеков, Жұбан Мол­да­ғалиев, Сафуан Шаймерденов, Тахауи Ақтанов, Сағынғали Сейітов сияқты ардақты есімдер бастаған.

Ақын Жарасқан Әбдірашевтің Ха­маң қайтқанда толғаған: «Хамаң өтті дегенше – заман өтті десеңші», деп келетін өлең жолдары бірнеше рет қай­таланды. Еске алу жиынын­да­ғы ықы­лас-ниет Хамаңның халқы­мен бірге жасай беретінін көрсетіп тұрды.

Қорғанбек АМАНЖОЛ.

Егеменді Қазақстан, 7 желтоқсан 2011

Естеліктер

Зейнолла Қабдолов

Қазақстанның халық жазушысы, Академик

ДӘУІРДІҢ ҰЛЫ, ҒАСЫРДЫҢ ҮНІ

Өмір жасы сексенге, өнер жасы алпысқа толғанша «Хама, Хама» деп бәріміз қадірлеп жүрген тама Ерғали баласының әкесі қойған аты – Хамит, құдай жаратқан заты – ақын. Мағынасы мығым метафора: Хамит – ақын. Болды. Мұның бұдан басқа баламасы яки ауыстырмасы да, салыстырмасы да жоқ.

Ал ақын деген аспанның асты мен жердің үстіндегі ең қастерлі, ең киелі, ең ұлы атау! Өйткені ақындық – кәсіп емес; мансап та, тіпті мамандық та емес. Ақындық – табиғат сыйы, құдайдың құдіреті. Ақындық оқуы деген оқу жоқ. Ақын іштен туады. Талант тумыстан дейтініміз де сондықтан.

Жаратылысында ақындық дарымаған дарынсыз пенденің өзін өзі ақын сезініп, өмір бойы өлеңнің сорын қайнатуын Марк Твен соқыр өгіздің құдыққа құлауымен салыстырған. Демек, егер ақын дегеніміз шын мәнісіндегі ақын болса, оны анаумен не мынаумен салыстырып, қит етсе есімнің алдына эпитет қосу ылғи орынды бола бермейді. Ал біз болсақ, ақын туралы ауызымызды ашсақ-ақ атына бояу жағып, әсемпаз әйелдің алабажалақ, әлеміш көйлегінше көлеңдете жөнелеміз: жас ақын, жасамыс ақын деген ештеңе емес-ау, тісін санамағанмен жасына қарағанымыз шығар; одан әрі – танымал ақын, белгілі ақын, көрнекті ақын, аса көрнекті ақын, ұлы ақын… Ау, жұрт танымаса, көпке белгілі болмаса, оның өзі ақын ба, алдымен?! Ал «көрнекті», «аса көрнекті», «ұлы» дегендердің түп-төркінінде салыстыру жатады. Салыстыру атаулының бәрі шартты. Тіпті даулы! Орыста немістен ауысқан «Всякая аналогия порочна!» деген де байлау бар.

Мәселен, Хамит Ерғалиевті кіммен салыстырасыз?

Меніңше, ешкіммен!..

Ендеше, әр ақынның өзін тек өзімен ғана салыстырған жөн. Сонда ғана оның өзіндік түр-тұрпаты, басқадан бөлек болмыс-бітімі, өзге емес тек өзіне ғана ұқсайтын тұрлаулы тұлғасы сараланады, дараланады. Сонда, мысалы, Хамит-ақын қазіргі көзі тірілерден алдындағы Әбділда ағасына да, артындағы Тұманбай інісіне де ұқсамайтын өзгеше бір творчестволық тұлға, бірегей бүтін бітім болып шығады.

Бұл ретте мен мынадай түйін түйер едім: өзге емес, тек өзіне ғана ұқсайтын өткен ғасырдағы Абай Құнанбайұлынан кейінгі қадау-қадау поэзия діңгектері, айталық, үстіміздегі жүзжылдықта Мағжан Жұмабаев, Ілияс Жансүгіров, Қасым Аманжолов… деп екшей бастасақ, мен осынау санаулылар санатына дереу Хамит Ерғалиевті қосар едім.

Бұл ақынның күрделі өмірі мен іргелі өнері осыған лайық.

***

Ақын, әрине, белгілі бір уақыт пен кеңістікте өмір сүреді. Осыған байланысты біз ақындық өнерді қоғамдық дамудың кезең-кезеңдеріне бөліп, тақырыбына қарай топтастыратынымыз бар. Кеңес ақындарын орта мектепте де, университетте де азамат соғысы тұсына, колхоздастыру кезіне, индустрияландыру кезеңіне бөліп әрі теліп талдаймыз. Одан кейінгілерін соғыс кезіне, соғыстан кейінгі кезеңге топтап жатамыз.

Мен Хамит Ерғалиев ақындығын бұлай бөлшектегім келмейді, тұтас танып-танытқым келеді. Сонда ол кім?

Сонда ол — өз дәуірінің ұлы, өз ғасырының үні; Ерғалиев шығармалары өз кезегінде осынау өзі өмір сүріп отырған ХХ ғасырдың көркем шежіресі. Сонда ұлылық деген мұндай ақындықтың эпитеті емес, синонимі болып шықпай ма?

Әмбеге аян, ақын дүниеге өзіне дейін ешкім айтпаған ақиқат шындықты айтуға және оны өзге емес, тек өзінше ғана айтуға келеді. Ақынның күллі көркемдік принципі, эстетикалық кредосы осыдан туады. Талант қайсарлығы да осыған саяды.

«Әркімді заман сүйремек,
Заманды қай жан билемек?
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны илемек»
(Абай)

Хамит Ерғалиевтің сексен жыл ғұмырының жетпіс жылы Кеңес Одағы дәуірлеген заманда өтті. Демек, кеңес жазушылары атанған барлық қаламгерлер секілді оны да заманы биледі. Кешегі кеңес заманын бүгінгілер қанша сынаса да, ол орасан озбыр ғана емес, керемет күшті заман екенін жоққа шығара алмайды; сондықтан ол заман «күйлегенді» иледі, билегенді сүйреді. Хамиттың атақты «Әке сыры» поэмасында:

«Шіркін менің мейірімді мекемем!» — деп,
«Маған парыз өлгенше оны сүймек;
Өзі тұрып тапжылмай бір көшеде,
Күнде мені барады алға сүйреп» —

дейтіні сол. Демек, Хамит Ерғалиевті заманынан бөліп алу мүлде мүмкін емес.

Неге?

Хамит дүниеге келіп, қаз тұра бастағанда Қазан революциясы жеңді, Кеңес өкіметі орнады деп жер-жаһанға «Аврора» жар салып жатты. Бұл оқиға өз заманының әдебиетінде жаппай жамырай жырламауға болмайтын түбегейлі тақырып еді. Хамиттің «Тұңғыш» деп аталатын тұңғыш өлеңі осы тақырыпқа арналды:

«Октябрь елі – Ұлы Одақ,
Алаулап атқан таңдаймыз.
Күллі әлемге күн болып
Жарқыраудан танбаймыз.
Пролетариат табына
Ленин жазған томдаймыз».

Алғашқы өлең ғой, әлсіз өлең: көркемдік киімінен лыпа жоқ, идея жап-жалаңаш! Бірақ әңгіме мұнда емес…

Отыз алтыншы жылы заманын осылай жырлаған Хамиттің әкесі Ерғалиды жиырма жетінші жылы дәл осы заман қазақтан шыққан кулаксың деп мал-мүлкін тәркілеп, итжеккенге айдатып жіберген. Бұл – Хамиттың өмірі, сыры; ал анау — өнері, жыры. Бұл неткен контраст?

Өзін де тегін қоймайды: рабфакта оқып жүргенде халық жауының баласысың деп комсомолдан шығарып, тышқан аулатады. Бірақ Хамит бәрі бір жоғарыда айтылған азаматтық принципінен, ақындық кредосынан қайтпайды, қайыспас қайсарлығымен кетеді:

«Жалынды жас комсомол санатында
Айтқан сайын аңқылдар менмін бір ән!»

Бұ не бұл! Мұндай да кереғар қарама-қарсылық болатыны ма?

Хамит кейін үсті-үстіне әділетсіздік құрбаны боп комсомол ғана емес, партиядан да шығарылды. Қайсар талант бұған да қыңбады, өз тұғырында, өз ұғымында қала берді:

«Біз де бүгін вахтадамыз үш есе –
Ақындардың шамы түнде сөнбейді».
Жырымызда партияның мүшесі,
Партиялық поэзия сөйлейді»

Ал керек болса!..

***

Жоқ, бұған таңданатын түк те жоқ. Ақын, егер ол шын мәніндегі ақын болса, өмірге тек қана елім, жұртым, ұлтым, халқым деп келеді. Оның ғұмыр бойы төбесіне тудай желбіретіп көтеретіні бір-ақ идея – ұлтының азаттығы, халқының бостандығы. Идеалы да осыдан туады. Ақын бар өнерін осы ұлы идеяға арнайды, идеалына бағыттайды.

Хамит те солай. Қазан революциясын ол қазаққа азаттық әкелген, қазақты отаршылар бұғауынан босатқан тарихи төңкеріс деп ұқты. Басында солай екені де рас-ты. Сондықтан «қылышты қарауылға қадап қойып, құлағын күйге бұрап домбыраның» деп өзі айтқандай, Хамит те күллі өнерін революциялық күреске арнады. Князь Бисмарктың «революцияны даналар дайындайды, жүрек жұтқандар жүзеге асырады, қызығын қулар көреді» (Революцию готовят гении, совершают фанатики, плодами пользуются проходимцы) дейтін даналығы Хамиттің миына кіріп те шыққан жоқ. «Жүрек жұтқандар» сапына біржола көшкен Ерғалиевтің өзі де аңғырт әрі албырт фанатик еді. «Ленин туы астында» деген өлеңінде мұны ол былай мойындады:

«Қаланы кезіп, жер үй кеп,
Далада қолмен жер илеп,
Шаруаның шетен шарбағын
Келеді кейде шарлағым.
Ондағы мақсат –
Лениннің
Туының көру туғанын,
Жалауды алғаш елімнің
Аяулы қанмен жуғанын,
Көтеріп туды бекіне
Жұмысшы, шаруа біріккенін,
Буржуйдың қара бетіне
Огнемет жалын бүріккенін!»

Ғажап емес пе?

Ғажаптың ғажабы сол – «Бір жас бірден құрдас, Қазан – менің құрдасым» деп білген Хамит өзінің туған халқымен бірге Кеңес өкіметін өзімдікі, Кеңеске біріккен көпұлтты кеңес халқын да өзімдікі — өз халқым, Кеңес одағын – Отаным деп білді. Ерғалиевтің бүкіл шығармашылығының өн бойында желі тартып жатқан халықаралық ынтымақ идеясы да осы ақиқатқа негізделген.

Қараңыз:

«Бауырым қырғыз!
Күніміз
Бір кезде шықты ұядан;
Мал қайтарған үніміз
Жарысты жартас қиядан.
Анамыз қазан асқанда
Оттары қатар маздаған.
Ел көшіп яки босқанда
Ботамыз бірге боздаған».

Бұл да ғажап! Себебі, алдымен, өлеңнің өлеңдігі ғажап! Содан соң, осы өлеңде айта қалғандай шебер көркемдік шешім тапқан идея, сол арқылы ақынның адамдарға деген ақ та пәк тілегі, сол арқылы мөлдіреп көрінген ақ, адал жүрегі ғажайып! Саф таза сұлу поэзия осындай жылуы мол тап-таза жүректен туар болар.

Мұндай жүрек, Абай айтқандай, әкенің ғана емес, адамның баласына, күллі адамзаттың перзентіне ғана бітеді. Жүрегі халқым деп соққан Хамит ұлтымыздың азаттығы жолында кездескен жолсыздықтың бәрін нарша көтеріп, тағдырдың тәлкегіне саналы түрде шыдап бақты: әкеден айырылуы, комсомолдан қуылу, партиядан шығу… – бәріне төзді. Осылардың бәрі оған біртүрлі заңдылық тәрізді көрінді. «Қайтейін, халқым аман болса, болғаны!» — деді де, енді сол халықты жаудан қорғауға, қажет жағдайда сол халықтың құрбаны болуға 1941 жылы майданға аттанды. Және бұл қаламгер болғанмен не мақала жазып газет редакциясында, не қағаз көшіріп армия штабында отырған жоқ, жаумен қолма-қол шайқасып, төрт жыл бораған оқ пен от ішінде, өмір мен өлімнің шекарасында етігімен қан кешіп жүрді. Жеңіп те жүрді, жеңіліп те жүрді. Итжығыс түскен кездері де болды. Ақыр-аяғында Ұлы Жеңіске санаулы айлар қалғанда – қалшылдаған қаңтарда ақ қар үстін қып-қызыл қанға бояп, төрт қабырғасын қақырата сөккізіп, ауыр жараланып жатты:

«Атты мені тістеніп тажал күшті,
Қабырғамды қат-қабат алып түсті.
Болашағым алыстап сала берді,
Тоң-топырақ жып-жылы қанымды ішті.
Қанымды ішті қара жер сонда менің,
Кегім қайнап, бауырымды жаза бердім.
Әттең, бұл кез әлсіреп жатқаным бар,
Сол қаныммен бір дастан жазар едім».
Айтты-айтпады, «Әке сыры» — қанмен жазылған дастан.
«Маған жат тынбақ, сарқылмақ,
Қалжырап көрген жоқ жаным.
Өтемін өзім жарқылдап,
Өзегім толы ақ жалын» —

дейтін Хамаң алпыс жылға созылған шығармашылығының өн бойында он жеті мың жол өлең, он жеті поэма жазды десек, солардың басы – «Әке сыры». Осыдан былай қарай ол қалам құрғатпастан Қобыландының тайбурылынша көсіле, «бес жүз құлаш жазыла» шауып, қазақ поэзиясының эпикалық жанрын шынға шығара шырқатып әкетті.

«Әке сырын» автордың өзі шығармашылығының әрі прологы, әрі эпилогы деп біледі. Бұл тамаша дастан Хамит Ерғалиевті бірден өз буынының маңдай алдына шығарып қазіргі қазақ поэзиясының классикалық туындысына айналды.

Осы «пролог» пен «эпилогтың» арасында бірінен соң бірі қатар ұшқан қаздай тізіліп туған он бес поэма, бір өлеңді роман, жоғарыда айтқанымыздай, қасиеті де қасіреті де мол ХХ ғасырдың көркем шежіресі іспетті Хамит ақынның әсемдік әлемі еді: «Жас ана» — «Әке сырының» заңды жалғасы болса, «Біздің ауылдың қызы» мен «Сенің өзенің» — қазіргі қазақ ауылының талайы мен тағдырына арналған дилогия. Осылармен жарыса дүниеге келген «Үлкен жол» поэмасы ақынның шеберлігі шыңдала келе адам таңқалғандай еркін, ерке, сұлу, сылқым мәнер мен машыққа көшуі еді.

«Жолшы қазақ – сол қазақ
Кете берді тепеңдеп.
Сол қазақты жел мазақ
Ете берсем екен деп,
Жұлқылайды етектен
Құлағына сарнайды,
Кейде алдынан жетектеп,
Кейде артынан қалмайды».

Өлеңнің мұншалық ақпа-төкпе, ағыл-тегіл еркіндікпен есіле, көсіле құйылып отыруы қай әдебиетте болсын аса сирек ұшырасатын машық. Мұндай еркін самғау мен парлау ақындық шеберліктің шыңына шыққан Александр Твардовскийде ғана («Василий Теркин») болушы еді…

Еңбек пен ерлік жыршысы Ерғалиев Хамит аталмыш шығармаларға тағы да бес поэма («Қыз-хисса», «Құтты қоныс», «Шекара сырын шертелік», «Өлке шежіресінен өрнектер» «Қаһарман хикаясы») қосып, өз дәуірінің шежіресін біршама мол шертіп түгесе жаздады да, жазбағанын өзімен бірге соңғы күндерге дейін жүріп отыратын «Жылдар, жылдар…» топтамасының үлесіне қалдырды. Одан әрі бір ауық тарихи тақырыпқа ауысып, тағы да үш поэма («Күй-дастан», «Аңыз ата», «Оралдағы отты түн») және «Құрманғазы» атты өлеңді роман жазып, туған әдебиетін тың туындылармен байытты.

Ал, соңғы он жылда ол жаңа дәуірге сай жаңа ырғаққа көшіп, тағы да кітаптан соң кітап берумен келеді. Бұлардың ішінде «Сонеттер» жинағын ерекше атауға болады. Десек те бұл кітапты бұл арада тарата талдап жатудың орны да, орайы да жоқ. Жалғыз-ақ, теңіздің дәмін тамшысынан тануға болатыны секілді, жинаққа енген жүз жетпіс бес сонеттің үлгісі ретінде тек біреуін ғана мысалға алсақ, ақынның өзі айтқандай, оның тартылу-сарқылу дегеннен аулақ шоқ шашқан шабыты сексенде де сол баяғы сері һәм «пері» күйінде екенін аңғару қиын емес:

«Бұл сөзіме тіксінбе, қамықпа да,
Желпу үшін жел керек мамыққа да…
Көңілім-көл, аққудай жылжы, қалқам,
Тұнығына төсіңді малып қана.
Қатал тағдыр қараса тіріге тік,
Бірі қалмақ екеудің, бірі кетіп.
Сен тірі қал мен саған сену үшін,
Мен үшін де жол таны жүріп өтіп.
Жаңаша қас, жаңаша дос танылар,
Менсіз күннің өзінше дастаны бар.
Одан бетер сыр қанша зираттағы
Сөйлемейтін сұп-суық тастан ұғар?!
Екі мұңлық табысқан жетім жүріп,
Өткен талай өмірді жетілдіріп…»

Жасыратыны жоқ, бүгінде әдеби ортада бір оқыс көзқарас орын теуіп барады. Оның мәнісі кеңес кезінде жасалған әдебиетке үзілді-кесілді жатырқай қарау тіпті сол кездің шындығын суреттеген шығармаларды әдебиет тарихынан біржола сызып тастау тенденциясы. Бұл онша сауатты пікір емес. Сөз өнерінің табиғатын танитын, көркем творчествоның психологиясын білетін сарапшылар мұндай ұшқарылыққа бара бермегені жөн.

Кеңес өкіметі ыдырағанмен кеңес кезінде жасалған әдебиет құрымайды. Әлемге аян, адамзат тарихында талай империялар таңдай ағарып атты, күндей қызарып батты. Бірақ алдыңғы қатарлы адам баласының көркем тарихын тұтастырып жатқан әр ғасырдың һәм бар ғасырдың әдебиеті біріне бір көш-керуендей жалғасып, жасай береді.

Жетпіс жылдан астам жарты дүниені қамырдай илеп, қалшылдата билеген қызыл империя дәуіріндегі адамдардың да тұрмыс-тіршілігі, өмірі мен өлімі, мінезі мен мүсіні болғанын, солардың ой-арманы мен сыр-сезімін, іс-әрекеті мен қимыл-қаракетін, жеңісі мен жеңілісін, алған асулары мен адасуларын сырлы шежіреге айналдырған қасиетті қазақ әдебиетінің бел ортасында Ерғалиев шығармашылығы да ұзақ жасайтын ұлағатты мұра, хан-қазына.

Өйткені Хамит Ерғалиев — өз дәуірінің ұлы, өз ғасырының үні.

1996 жыл

Естеліктер

Қайрат Жумағалиев

Қайран, Хамаң!

Дүниеден Хамаң – Хамит ақын Ерғалиев озғалы да бірнеше жылдың мұғдары болыпты-ау. Кейде өзіңнен-өзің отырып таңғаласың: біртуар күнде көріп, олардың лебізін тыңдап жүргенде ондай адамдар ешқашан өмірден өтпейтіндей көресің. Оның үстіне Хамит Ерғалиев сияқты кесек мінез, өр тұлға халқының махаббатына бөленіп ортамызда жүре беретіндей көрінетін.

Кезінде ұлы Мұхаң, Мұхтар Әуезов дүние салғанда дана Ғабең, Ғабит Мүсірепов зират басында сөйлеген сөзінде: «Қазақта ат тұяғын тай басар» деген мақал бар. Бірақ, бұл мақал әдебиетке жүрмейді» дей келіп, бақиға өткен Мұхаңның орнын енді ешкім де баса алмайтынын, оның орнын ешкім де толтыра алмайтынын баса айтып еді. Асыл Ғабеңнің алтын сөзі Хамаңды еске алғанда ойға оралып отыр. Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафиндердің сүйікті інісі, Тайыр Жароков, Әбділда Тәжібаевтардың өкшелес ізбасары замандасы бола білген, қазақ поэзиясында революцияға бара-бар жаналық ашқан Хамит Ерғалиев есімі қазақ әдебиетінің жадында әрқашан жаңғырып тұрары кәміл.

Мен Хамаңның шығармашылығына жан-жақты талдау жасап, баға бергелі отырған жоқпын. Ақынның бағасын көзінің тірісінде-ақ жырсүйер халқы беріп қойған. Өйткені, оның осы заманға қазақ өлеңіне, әсіресе, ұйқас, ырғақ, екпін саласында енгізген техникалық жаңашылдығы мәңгі үлгі болып қала бермек. Өзгеге де, өзіне де қатаң талап тұрғысынан қарайтын ақын өлеңдегі ұйқас мәселесіне түбегейлі өзгеріс жасап, бұрынғы жеңіл-желпі ұйқаспен сыдыртып өте шығатын таптаурын әдістен үзілді-кесілді бас тартып, соныға жол тартты. Бұл тек жаңашыл ақын Хамит Ерғалиевке тән өзгеше құбылыс болды. Поэзиядағы Ерғалиев жасаған ерлікті әлі күнге дейін ақын қайталай алған жоқ. Қайталамайтын да шығар. Өйткені, ол үшін Хамит ақын болып туу шарт. Ал Хамит сияқты талант өмірге екі рет келмесі хақ. Себебі, тың ойлардан, соны ұйқастардан құралған Хамаң поэзиясы ақындарымыздың талай буынына тағылым, үлгі-өнеге болып қала бермек.

Өз басым бір кезде ұлы Әуезовтен университет қабырғасында дәріс алған, одан кейін Сәбең, Ғабең сияқты біртуарлардың көзін көрген бақытты ұрпақтың өкілі болғанымды мақтан тұтамын. Ал Тайыр Жароков, Әбділда Тәжібаев, Қалижан Бекхожин, Хамит Ерғалиев сынды поэзия тарландарымен іні ретінде, шәкірт есебінде араласып, баталарын алғаным менің жас жүрегімде өшпейтін жалын шалқытты.

Енді Хамаң өміріндегі өзім куә болған бірер жәйтті еске алайын. Хамаң тауып айтатын, сөзі мірдің оғындай өткір кісі болатын.

Бірде Хамаңмен бірге Белоруссияға сапарға шығудың сәті түсті. Беларусь классигі Якуб Коластың мерейтойында Хамаң сөз сөйледі (ол кісі қазақша да, орысша да сөзге шешен еді). Кеңес дәуірінде ондай бүкілодақтық іс-шараларда сөйлеушілерге Конституцияда жазылған ретпен сөз берілетін. Он бес республика өкілдері үшін бұл бұлжымас тәртіп болатын. Хамаң сөйлеп болып, орнына отырған кезде грузин ақыны Карло Каладзе «Хамит Ерғалиевич, неге сізге сөзді бізден бұрын береді?» – дегенде ол «Себебі, Қазақстан жарты әлемді асырап отыр, оның ішінде сіз де барсыз!» – дегенде ана кісі үндей алмай қалды. Енді бірде өзбектің аты танымал ақынының өлеңдерін бір топ ақын аударатын болды (ол ақын кейін КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды). Өзіне тиісті өлеңдерді лезде аударып, баспаға әкелген Хамаң: «Мұндай өлеңдерді біздің талапкер жас ақындарымыз оң емес, сол қолымен жазады», – деді. Сол Белоруссия сапарынан қайтар жолда біз Мәскеуге тоқтадық. Ұшақтан түскен соң бірден: «Кеттік Чистопрудқа!» – деді Хамаң. Қазір Қазақстан елшілігі орналасқан кәдімгі Чистопрудный бульвардағы ғимарат. Кештетіп келген болатынбыз. Есікті ешкім аша қоймады. Хамаң ашуланайын деді. Мен: «Қайтесіз, Хама, онан да Аманғалидікіне барайық (Аманғали Сұлтанов – КСРО Жоғарғы Кеңесінде жауапты қызмет атқарып жүрген ақын досымыз еді), тіпті болмаса әдебиет институтының жатақханасына тартайық, Жұмекен орын тауып берер» (ақын Жұмекен Нәжімеденов сонда оқып жатқан) десем, болмады. Хамаң енді дауысын көтеріп, есікті қаттырақ қағып болмаған соң, бір уақытта әр жақтан тықыр білініп, күзетші көрініп, бізге ұрсып берсін. Бірақ, Хамаңның мысы басты білем, әлгі күзетшінің дауысы бәсеңдеп, жуасып қалды. Оған Хамаң тоқтамады, ішке кірген соң Мәскеудегі Қазақстан өкілдігінің басшысы Өтешқали Атамбаевты (бұрынғы Қаржы министрі) орнынан тұрғызып, сол мекеменің барша қызметкерлерінің шаңын қақты. Атамбаев бастатқан басшылары кешірім сұрады. Содан кейін біздің сонда болған үш күнімізде бәрі де қасымыз бен қабағымызға қараумен болды. Сонда да Хамаң өкілдіктің басшысына: «Өтеш, сен бұларды әбден басындырып алғансың. Бәрі де сенің өзіңе байланысты. Қазақстаннан кім келсе де, бұлар күн тәулігінде жиырма төрт сағат бойы тік тұрып қарсы алуы керек. Өйткені, осы қызметпен нан жеп, отбасын асырап отыр. Бәрін кісімсітіп қойған сенің жасықтығың!» – деп қатал ескертіп кетті. Орыс көрсе жүні жығылып, бетегеден биік, жусаннан аласа боп тұратын басшылардың талайын көріп өскен басым Хамаңның өрлігіне іштей дән разы болдым.

Енді бірде бір топ ақын Алматы зоотехникалық-мал дәрігерлік институтына поэзия кешіне бардық. Ол кезде институт ректоры қой шарушылығы саласындағы еліміздің ірі ғалымдарының бірі Мүсілім Ермеков болатын. Хамаң бастап барған ақындарды өзі құшақ жая қарсы алды. Өзі Хамаңмен бұрыннан досжар адам екен. Кешті өзі ашып, кіріспе сөз сөйледі. Біз кезекпен өлең оқуға дайындалдық. Алғаш студенттер алдына шыққан ақынымыздың арзанқолдау өлеңіне аудитория есі шыға мәз болды. Мұны тыңдап отырған Хамаңның қабағы түнере бастағанын байқап отырмын. Оның үстіне залдың тең жартысы бос еді.

Бір уақытта Хамаң сөз алды. Мінберге шыққан Хамаң бірден ректорға қарата сөйлеп, өкпесін айтты. «Қазақстанның маңдайалды ақындарын мынау залға шақыруға қалай дәтің барды?! Өзің ректор бола тұрып, бір залды толтыра алмағаның қалай?! Екеуміз аралас-құралас болғалы ақын жанын, ақын табиғатын түсінетіндей, білетіндей болып едің ғой. Ақын бала сияқты. Сенің кездесуді ұйымдастыра алмағаныңды өмірі ұмытпайды», – осыны айтып Хамаң енді залға көз тастады. – Мына отырған балалар ертең ел басқарады. Басшылыққа негізінен сельхоз бен зоовет бітіргенді қоятынын өзің бек жақсы білесің. Күні ертең миллиондардың тағдыры осылардың қолында. – Хамаң сәл бөгеліп, бір жөткірініп алды да, қайтадан ректорға қарап, сөзін сабақтады. – Сен олардың рухани деңгейін көтеруге күш салуың керек. Бұлар әдебиеттен, мәдениеттен мақрұм болса, халқымыз үшін нағыз трагедия сол емес пе?! Қарап отырмын, жаңа өлең оқыған ақынның (оған да бетің бар, жүзің бар демеді) арзанқол дүниесіне, оның «шық етті-тық етті», «бырқ-бырқ, тырқ тырқ» дегендеріне естері шығып, қарқылдап күліп, мәз болып отыр. Бұлар басқарған еліміздің, халқымыздың, ұлтымыздың ертеңгі күні не болмақ?! Әдебиет пен өнерден хабары жоқ, рухани мешелдер қазақ ұлтының көсегесін көгерте ме?! Бұлардың обал-сауабы мына сіз бен бізге жүктеледі. Мен мұны Қазақстанның ірі ғалымы, білім ордасының басшысы деп, Мүсілім, саған айтып тұрмын! Досым деп айтып тұрмын. Егер жас ұрпақ рухани деңгейі төмен, топас болып өссе, онда біз өресі биік жан емес, мал өсірген болып шығамыз! Оны болашақ кешпейді!»

Осыны айтып, Хамаң мінберден түсіп кетті. Бағанадан бері дегбірі қашып, салы суға кетіп отырған ректор созалаңдап орнынан әзер көтерілді. Мүсекең қапсағай, ұзын бойлы, атжақты, келбетті кісі еді. Еңкіш тартып тұрғаны, тіпті, ыңғайсыз болды. Іштей: «Хамаң қаттырақ кетті-ау», — деп те ойладым. Ректордың үні тым баяу шықты. Ол әуелі Хамаңнан, сосын қалған ақындардан кешірім сұрады. Сосын кездесу кешін қайта ұйымдастырып, қай күні өтетінін алдын ала өзі хабарлайтынын айтты. Сонымен кездесу аяқталды.

Ия, Хамаң не айтса да алмас қанжардай тіліп түсетін өткір мінезді адам еді. Айбынды да айдынды болатын. Кесек мінезді Хамаңның ірілігі шығармашылығында да мен-мұндалап айқын көрініп тұратын.

Ақын поэма жанрында өлшеусіз еңбек етіп, тамаша мұра қалдырды. Оның поэмаларының тақырыбы да әралуан. Оған «Әке сыры», «Үлкен жолдың үстінде», «Біздің ауылдың қызы», «Сенің өзенің», «Оралдағы отты күн», «Аңыз ата», «Жылдар, жылдар» поэмалары дәлел.

Ақын шығармашылығының шыңы – «Құрманғазы» поэмасы:

Бір қызың туды мені толғасын деп,
Адамның асыл жанын талғасын деп,
Бұлыңғыр замандағы ата Құрман
Жүрегін жүрегімен жалғасын деп.
Келмейді оны ойлағым, баяулағым,
Сен маған әр толқыны аяулы ағын.
Тасимын тасқыныңмен бірге сенің,
Келмейді ұзақ жолда жаяулағым, –

деп басталатын осы поэманың кіріспесін қара домбырасын шерте отырып, ақынның майда қоңыр дауысымен шырқағанына талай рет куә болғаным бар.

Қайран, Хамаң! Күмістей әппақ, қалың шашын қайырып тастап, осы кіріспені шырқағанда жанарына жас үйіріле, терең тебірене толғанатын.

Абыз ақынның төрінде бірнеше домбыра ілулі тұратын. Әр домбыраның үні әр түрлі, өзінше ерекше болатын. Олардың қайсысын қолға алуы – ақынның көңіл күйіне байланысты. Домбыраның құлақ күйін келтіріп, бабына түсірген соң, балуанға лайық саусақтарымен көсіп-көсіп тартқанда тыңдаушының жүрек қылын дөп басып шерткендей әсер ететін.

Хамаң достыққа берік, досына мейлінше адал адам болатын. Оған көз жеткізу үшін ақынның дос ағасы, ұлы сазгер Ахмет Жұбановтың бейнесін сомдаған «Күй дастан» поэмасын оқысақ та жеткілікті. Кейін Хамаң Ахаңның қызы, талантты композитор Ғазиза Жұбанованың бірнеше музыкалық шығармаларына мәтін жазды.

Ақын сонымен бірге ғажайып публицист еді. Замана сипаты, мезгіл мінезі хақында ойы ұшқыр Хамаңның қаламынан туған мақала, очерк эсселерді республикалық газет-журналдар асыға күтіп отыратын. Ал теледидар арқылы оқыған өлеңдері, сөйлеген сөздері Қазақ телевидениесінің алтын қорында сақтаулы. Таңдамалы прозалық шығармалары «Шындық шырқайды» деген атпен жеке кітап боп шықты.

Ақын Хамит Ерғалиев шығармашылығы өз алдына зерттеуді қажет етеді. Бұл, әрине, болашақтың ісі. Хамаңның қазақ поэзиясына әкелген жаналығы, жаңашылдығы айрықша мәселе.

Ал көркем аударма саласындағы ақын еңбегін атап өтпеу орынсыз болар еді. Әлем әдебиетінің небір жауһарларын Хамаң қазақ оқырмандарына, таныстырып, артына орасан зор мұра қалдырды.

Ақын аударған Д.Байронның, У.Шекспирдің, П.Неруданың, Н.Хикметтің, А.Пушкиннің, М.Лермонтовтың, А.Некрасовтың, В.Маяковскийдің, Д.Бедныйдың, М.Светловтың, А.Сурковтың, Р.Ғамзатовтың таңдаулы шығармалары – көркем аударманың озық үлгісі. Сонымен қатар ол қырғыздың «Манас», қарақалпақтың «Қырық қыз» эпостарын ана тілімізге аударушылардың бірі.

Х.Ерғалиев шығармалары орыс тіліне, ТМД халықтарының тілдеріне, сондай-ақ чех, венгр тілдеріне аударылды.

«Өзге емес, өзім айтам өз жайымды» деп Қасым айтқандай, Хамит ақын да өзі туралы тебіренісінде ақындық болмысын, өз жан дүниесін нақты да, дәл сипаттай білген:

Маған жат – тынбақ, сарқылмақ,
Қалжырап көрген жоқ жаным.
Өтермін өзім жарқылдап.
Өзегім толы ақ жалын.
Қызықпан құрғақ мадаққа
Берілмен кесір кеңеске!
Міндетін ұлдың адақтап,
Армансыз жатам дөңесте!

Мен небір марқасқа, жайсаң жандардың жақсылығын көп көрген адаммын. Соның бірі де бірегейі Хамит ағай еді. Хамаң біздің үйіміздің қамқор досы болды.

Біреуден көрген жақсылығыңның шырайын шығарып айтпасаң – күпірлік болмақ. Асыл аға мен Жазушылар одағына мүшелікке өтерде кепілдеме берген демеушім, жебеушім болғанын ешқашанда ұмытпақ емеспін. Айта кететін бір жәйт – одаққа өтерде Хамаңнан басқа, қазақ поэзиясының классиктері – Ғали Орманов пен Сырбай Мәуленов және Қазақстан Жазушылар одағының поэзия секциясының атынан Қалижан Бекхожиндерден кепілдеме алған бақытты қаламгермін.

Хамаң өмірден көргені де, түйгені де көп, тұнып тұрған шежіре болатын. Одаққа мүшелікке өткенде Жазушылар одағының сол кездегі бірінші хатшысы – партизан-жазушы Әди Шәріповтың өзі қолымызды қысып тұрып: «Сендер Одаққа өткенде ешқандай дау-дамай болмады, президиум мүшелері бірауыздан қолдау білдірді. Бұл – жақсы нышан. Әдебиет биігіне самғай берулеріңе шын жүректен тілектеспін!» – дегенде төбем көкке екі-ақ елі жетпей қалғанын неге ұмытайын.

Бірде мен Хамаңды қонаққа шақырдым. Келмей ме деп қауіптеніп едім, жоқ, келді. Алматының бір шетінде – Симферопольская деген һәм қараңғы, һәм тұйық көшедегі қамыс-каркас үйімде Хамаң таң атқанша әңгіме-дүкен құрып, сыр шерткен күн – біздің отбасы үшін бақытты сәттердің бірі. «Ақын тапқан алтын етек жеңешем!» – дегенде анашымның тебірене көзіне жас алғаны бар. Сол кеште Хамаң «Жалды Құрманғазы» – күй атасы туралы ғажап әңгіме айтып еді. Сонау Үркіт (Иркутск) губерниясына жер аударылған Құрманғазының қайтар жолында Жетісу, Арқа өңірлерін бірде жаяулап, бірде салт атпен жүріп өткенін, жол үстінде жеті қараңғы түнде бір қорымға келіп түнегенін, таң алдында жер астынан шыққан адамның дауысынан ұйқысының шайдай ашылғанын, содан кейін мойын омыртқасынан сегізкөзіне шейін жалы бар, жүрек жұтқан батыр күйшінің летаргиялық ұйқыға кеткен қыздың жерленгеннен кейін оянып, ыңырсып жатқан жерінен көрді ашып құтқарып қалғанын жырдай ғып айтқанда, үй ішімізбен аузымызды ашып тындағанымыз бар. Осындай ғаламат хикаяларды тыңдаумен атар таңды көзімізбен атырдық. Мұндай сәтті қалай ұмытарсың!

Қайран, Хамаң! Ол біреуге жақсылық жасағысы келіп тұратын, адамға жаны ашыған, елгезек мінезді асыл адам болатын. Қол ұшын беретін ешкім жоқ, зайыбым Софияны жұмысқа орналастыра алмай, көп сандалғаным бар. Сол кезде маған жәрдем берген де осы асыл Хамаң болды. Сөйтсек, «Мектеп» баспасының директоры Сафи Назаров деген кісі Хамаңның досы екен. Директордың кабинетіне кіруге жасқаншақтап тұрғанда, екеумізді ақын аға өзі алып кірді. Мәселеміз оншақты минөтте шешілді.Асылдың сынығы – Райымжан Бөкейханов ағамыз математика редакциясының меңгерушісі екен, директор сол кісіні шақырып алды да, Софияны кіші редакторлық қызметке қабылдатты. Кейін Райымжан аға әкеміздей қамқорымыз болды.

Қайран, Хамаң! Қабырғасын күйреткен Ұлы Отан соғысынан аман-есен оралып, туған әдебиетімізде жарты ғасырдан астам уақыт тер төккен асыл аға – ұлы ақын Хамит Ерғалиев қаламгер атына кір келтірмей, арына дақ түсірмей өткен абыз.

Әкеден жастай қалсам да, Хамаң сияқты абзал жандардың қамқорлығына бөлендім. Егер бойымда адамға деген мейірім, жанашырлық болса, ол осындай жайсаңдардың тағылымы, өнегесі.

Астанаға көшіп кеткендіктен, мен абзал аға көз жұмғанда жерлеуге қатыса алмадым, өз қолыммен топырақ сала алмадым. Тағдыр ісі шығар.

Осы естелігім қазақтың қайсар ақыны Хамит Ерғалиевтің зиратына мен салған бір уыс топырақ болғай!

Қайран, Хамаң!

2006 жыл

Естеліктер

Әбдіраштың Жарасқаны (арнау-өлең)

Хамаң өтті дегенше –
заман өтті десеңші,
Ақылдан күш –
Ақыннан шама кетті десеңші.

«Бірлік барда тірлік бар»
деген алаш Абызы.
Бірлік үшін тірлігін
тамам етті десеңші.

Желтоқсанда қарсы алып жаңа әлемді,
Желпіне ме деп едім далам енді…
Жаңа әлемге арнап бір жаңа өлеңді,
Серпілеме деп едім қалам енді.

Таңым мына тағы не ала келді,
Күнім кенет түнеріп сала берді.
Жаралы елді жүргенде жүбатам деп
Жалықтырдым жиналған қаралы елді.

Түсті есіме кешегі басқа таңым,
Қос жанарын шылатты жасқа Отаным.
Астананы жүргенде көшірем деп,
Көшіп кете барыпты ақсақалым.

Жақсы кепке тартқанмен жаманымды,
Тақсіретке таптадым амалымды.
Хамаңымды сұм ажал сұлатқаны –
Құлатқаны емес пе қамалымды?!

Тастағалы әудемге жауымды айдап,
Басталады кеудемде дауыл бейуақ.
Қауымды ойлап жүргенде құты қашқан,
Ту сыртымда қалыпты тауым жайрап.

Керек жерде тағатын көзге айыпты,
Кереңдерге табатын сөз лайықты.
Сүлей Сырға жүргенде сұрау салып,
Алғандаймын жоғалтып Ақжайықты.

Жаздым саған жаңылып,
Аллам қай күн?
Алуан азап, аз ба еді
алуан қайғым.

Аралымды жүргенде аза тұтып,
Атыраудан айрылып қалғандаймын.

Естеліктер

Тұманбай Молдағалиев

Талант туралы сыр

1949 жылы Алматыда өткен мектеп оқушыларының олимпиадасына қатысып алған жүлдемнің арасынан «Жастар даусы» атты өлеңдер кітабын сол жаз бойы қолымнан тастамай оқып жүрдім.

Жас жүрегіме сол кітапқа кірген барлық өлең-дастандардың ішінен Хамит Ерғалиев деген кісі жазған «Әке сыры» атты поэма ерекше ұнады. Мен «Батырлар жырынан» қоректенген баланың бірімін. Мектеп программасы бойынша әдебиетті там-тұмдап оқып жүрген шәкірт едім онда. Мына «Әке сыры» мені бір жаңа дүниеге, өзім бұрын сезінбеген жақсылыққа, өзім бұрын аяғымды басып көрмеген жайлауға бастап алып кетті. Мынау жауынгер әке менің өз әкем сияқтанды бірде. Оның жай-күйі, баласына деген махаббаты, өмір, соғыс туралы ойлары оқыған сайын толқытты. Мен сол дастанды жаз бойы жаттап алдым. Келесі жылы оқушылардың олимпиадасына тағы келдім. Осы дастаннан үзінді оқыдым. Тағы да үздік шықтым. Өзім де аздап өлең жазушы едім. Ерғалиевтің ерлік дастанын оқыған соң өлең жазуды мүлдем қойып кеттім. «Өлеңді тек қана Хамит ақын құсап жазу керек. Әйтпесе қалам алып, қағаз шимайлаудың керегі не?» деген ойға келдім.

Тағы бір жыл өтті. Сенбі күні ауылға кетіп ем. Қайтып келсем, кластас досым Едіге: «Әй, Тұмаш-ай, бұл жолы ауылға бекер бардың. Сенің мақтап жүретін ақының Хамитпен кеше кездесу болды. Егер анықтап айтсам, Сәбит Мұқанов келді. Қасында Хамит бар», — деді.

— Сәбит Мұқановты өткен жылы Алматыда Балалар мен жасөспірімдер театрынан көргем. Сөзін тындағам. Ал Хамит Ерғалиевті көруді армандап жүруші ем.

— Ауылға бекер-ақ кеткен екем! – дедім мен өкініп.

— Хамиттің екі көзі қып-қызыл екен. Шашы бұйра. «Біздің ауылдың қызы» деген поэмасынан үзінді оқыды! – деді Едіге.

— Қалай, жақсы оқыды ма? – дедім мен Едігенің бақытына қызығып.

— Керемет, от шашып тұрған адам. Ірі жатқан біреу! – деп қойды Едігем.

Мен өзім дастанын жатқа айтатын ақынымды көре алмағаныма қатты өкіндім.

Оныншыны бітіріп КазГУ-ге түстім. Филология факультетінде оқып жүрміз. Бір күні ақындармен кездесу болды. Мұзафар Әлімбаев, Аманжол Шамкенов, тағы басқалар бар. Менің көз алмай қарап отырғаным – бұйра шашты, екі көзі қып-қызыл ақын. Ол үндемейді. Ақындар өлең оқи бастады. Біз қол шапалақтап отырмыз. Оқылған өлеңдердің бәрі де көңіліме майдай жағып барады. Жұрттың ең соңынан жаңағы бұйра шашым трибунаға көтерілді. Аудиторияны, бізді менсініп тұрған ақын жоқ. Жоғары қарайды. Біздің төбемізден алыс бір жаққа қарап тұрғандай. Тәкаппар, шалқақ көкірек. Шаршап қалған кісіге де ұқсайды. Шабытқа мініп ұшқалы тұрғанын біз қайдан аңғарайық. «Біздің ауылдың қызынан» оқи бастады. Даусы қандай ашық. Үні қандай сүйкімді. Жыры қандай жүйрік. Көз алдымда студент қыздар. Олардың жатақханасы. Сол қыздардың арасына Хамит ақынға ердім де, кіріп кеттім. Бір кезде ақын:

…О, Россия, сенемін дәм-тұзыңа,
Апар мұны биігіңе, құзыңа.
Бер осыған дариядай ақылды,
Ұқсат мұны өзің туған қызыңа, —

деп поэмасын бітірді. Гүлжан қыз Россияға тәжірибе алуға самолетпен ұшып кетті. Біз ақынмен бірге Алматыда қала бердік. Мен қуаныштан қол ұрып, түрегеп тұрмын. Жұрттың бәрі де орнынан тұрып кетіпті. Қол соғып тұр. Асқақ ақын жұртқа басын иді де, өз орнына барып отырды. Мен ақынға телміріп қарап қалыппын. Жүзі нұрланып, көзі бұрынғыдан шоқтанып, студенттердің мейіріне бөленген ақын өзімен бірге келгендерден оқшауланып, биіктеп, тұлғанып жүре берді. Ерғалиев Хамиттің талай жерде жыр оқыған сәттерін бұдан кейін көп көрдім. Тіпті опера театрында «Құрманғазы» дастанын оқыған кешіне де қатыстым. Елдің ықыласына әруақытта да бөленіп жүрген ақынның мерейінің тасыған сәтіне сан рет куә болдым. 1951 жылдың қоңыр күзіндегі студенттердің өзіне деген шексіз махаббатына бөленген Хамит ақынның бақыты ерекше бақыт еді. Мен сол кеште поэзия қуатын, ақынның құдіретін алғаш рет сезіндім. Мүмкін, момын жастың ішінде бұғып жатқан ақындық сол жолы дүр сілкініп, көп жылғы ұйқасынан оянды ма екен, кім біледі.

Қайткенде де өзімізге дейін шабыт отына өртенгендерге қарыздар екенімізді мойындауға тиіспіз.

КазГУ-де әдебиеттану деген сабақ өттік. Лекция оқитын – жас жігіт, ол күнде атақ дәрежесі жоқ Зейнолла Қабдолов ағамыз. Басқа мықтылығын айтпағанда, ол кісі қазақ ақындарының өлеңдерін жатқа соғады. Аузымызды ашып, көзімізді жұмып біз отырмыз.

— Шынын айтар алдында,
Шылым тартып алатын.
Өтірік айтар алдында,
Бір жөтеліп қалатын.

— Кел, ішейік, дос! – деген,
Біздер қағып салғанбыз.
Шылымға ақша қос деген,

Сонда ұялып қалғанбыз, — деп кетеді Зекең. Бұл Хамит ақынның жаңа дастаны «Үлкен жолдың үстіндегісінен» үзінді. Дастанның геройы Есболатты біз жақсы көріп кеттік. Ашық, аңқылдақ, аржағында кірі жоқ Есболат жолшыны ағамыздай ардақтайтын халге жеттік. Осыдан кейін Хамит ақынның «Сенің өзенің» деген поэмасын «Әдебиет және искусство» журналынан оқыдық. Баяғы Гүлжан есейген. МТС-тің директоры болған. Бірнәрселер істеп жүрген сияқты. Тағы да бір геройлар бар. Әдеби жұртшылық ақынның жаңа поэмасы «Сенің өзеніңді» қабылдаған жоқ. Сын пікірлер де айтыла бастады. Өз басым әр жазғанын аялап, жақсы көретін ақыныма бұл жолы өкпелеп, суынып қалдым.

Дәл осы тұста Хамит Ерғалиев өзінің «Құрманғазысының» бір тарауларын «Қазақ әдебиетіне» жариялап жібермесі бар ма?

Білмеймін қанша адамға күйің дарып,
Ашулы ащы өзегін өтті жарып,
Білмеймін «Сары-Арқаңмен» қош айтысып,
Қанша жан жер қойнына кірді барып, —

деп басталатын дастанға кіріспені жаттап алып, ақынның өзімен бірге болған кештерде айтып жүруді шығардық. Көп өтпей «Құрманғазының» бірінші кітабы «Жұлдызда» жарияланды. Сол басылым бойынша Жазушылар одағының үйінде ақынның осы күрделі шығармасы талқыланды. Талқылауда Сәбит Мұқанов, Әбділда Тәжібаев, Қалижан Бекхожин, Қайнекей Жармағамбетов, Тілеген Шопашев сөйледі. Негізінде жұрт дастанды мақтады. Жұрттың соңынан мінбеге сол кезде абыройы аспанға шырқаған алып жазушымыз Мұхтар Әуезов көтерілді. Егер өзімнің жадыма сенсем, ол кісі: «Бұл дастанның маған алты тарауы қатты ұнады, төрт тарауына айтар сыным бар», – дей келіп, ақынға келешекте көмек болсын деп өзінің біраз ойларын ортаға салды. «Құрманғазыға» сүйінішін білдірді. Ескертпелері де аз болған жоқ. Жиын соңынан Хамит ақынның қолын алды. Менің көз алдымда сол бір кештің суреті қалып қойыпты. Қайткенде де Хамит ақын сол кеште қанаттанып, биіктеп шықты. Мен оның нұр жайнаған жүзіне, от шашқан көзіне қызығып қарадым.

Кейіннен осы дастанның бірінші кітабы «Қазақ әдебиеті» газетінде қатты сыналды да. Өз басым солақай сынның бола беретінін, ол сындардың талантты өршелендіре, жетілдіре түсетініне куә болдым. Асыл қайраған сайын өткірлене бермеуші ме еді. Сол бір тұстағы сындардан Ерғалиевтің ақындығы зиян шеккен жоқ. Қайта табиғи дарын шыңдала түсті. Шырқап кетті.

Хамит Ерғалиев – еңсесі түсіп, есікте отыратындардан емес. Сынықтық, жасықтық, мүсәпіршілік оның табиғатына жат нәрселер. Оның кредосы – ерлік, өрлік, тәкаппарлық. Тауды да биік көрмейтін, таңды да таң екенсің деп таңырқай бермейтін, дарияның дариялығын мойындағанмен, оған да қайық салып өте алатынына сенімді, көлдің тереңдігінен де тереңдік бар дейтін өр мінез, асау жүректің иесі.

«Хама» – дейміз біз оны. «Бала» – дейді ол бізді менсініңкіремей. Біз оның бала дегенінен жүдемейміз. Сол бір үлкен болғысы келетін, бізге әкелік қылғысы келетін мөлдір жанды, баладай сенгіш, данадай алданғыш ағаны ренжітпесек екен деп тұрамыз. Не айтса да оныкі жөн. Не істесе де оныкі дұрыс. Біздің Хамаң соған үйренген. Сол мінезінен айнымайды.

Хамит ағаның көңілін алудан дүниеде оңай нәрсе жоқ. Хамит өзімді жақсы көрсін десең, оның бір өлеңін өзіне жатқа соқ, әйтпесе тілің жеткенше ол кісіні жатып ал да мақта. Сол кезде ол саған: «Айналайын!» – деп тебіренеді. Айтқаныңды істете бер сонан соң. Алдыңа сал да айдап кет. Хамаң сізге қарсылық жасай алмайды.

Жастау кезіміз. 28 панфиловшылар паркінде ресторан бар. Жұмыстан соң сонда кірдік. Төрт ақынбыз. Хамаң, Ғафу аға, Сағи және мен. Дастарқан иесі – мен. Ғафекең сөйлеп кетті:

«…Бір топ жүйрік даланың шыңын аспанға көтеріп шауып келе жатыр. Көп дүрмектің алдында даланың ауасын еркін жұтып ақ боз арғымақ келеді. Сол арғымақ – Сізсіз, Хама. Мен анау көп шоғырдың ішіндемін» — деп қалды. Хамаңның көзі жасаурап, інісі екеуі үнсіз сүйісті. Сөз кезегін өзі алды: «Сол мен даланың ауасын еркін жұтып ағып келе жатқанымда соңымнан келе жатқан тор құнанның демін естимін. Адымымды кең алып сермей түсем. Әлгі құнан да маған жетер-жетпес жерде келе жатыр. Сол сенің құнаның, Ғафужан!» — деді Хамаң. Екі аға тағы сүйісті. Сағи екеуміз рестораннан көңілсіз шықтық. Өйткені біздің тайларымыз жаңағы көп дүрмектің ішінде де жоқ-ау деп ойладық. Егер бар болса, екі ағамыздың біреуі көрер еді, айтар еді ғой. Бірақ, өздері алға ұзап кеткен соң, соңдарындағы шаң ішінде кім бар, кім жоғын қайдан байқасын тәйірі.

Жылдар жылжып өтіп жатты. Хамит Ерғалиев «Құрманғазы» дастанының екінші кітабын жазып бітірді. Талқылауы Ғабит Мүсіреповтің жұмыс кабинетінде өтті. Хамит ақын поэманы өзі оқыды. Бірінші боп сөзді Ғабит ағаның өзі алды. «Хамиттің осы дастанының екінші кітабын жазып жатқанын естіп, біліп жүруші ем. Бүгін біткеніне куә боп отырмыз. Поэзиямызда үлкен игілікті іс тәмамдалыпты. Соны айтып мына отырған бар ақынды құттықтасақ та болғандай. Кесек, келелі жұмыс екен бұл. Құтты болсын!» — деп тоқтады Ғабит аға. Өзі сөйлеп болған соң: «Бір жаққа барушы ем», — деп орнынан көтеріле беріп еді, Зейнолла Қабдолов кенет: «Ғабе, біздің де пікірімізді тыңдай кетіңіз», деп поэмадан алған әсерін айта бастады. Ғабит аға жайғасып отырды да, талқылауды өзі басқара берді. Ол кезде жас болғанымнан ба екен, осындай мәжілістер, ондағы айтылған сөздер менің зердеме жазыла беріпті. Жылдар желі оны өшіре алатын да емес.

«Құрманғазы» дастаны бүгін де қазақ поэзиясының абыройы боп Ілиястың «Күйшісімен», Әбділданың «Портреттерімен», Жұбанның «Жыр туралы жырымен» қатар тұр. Жақсы жыр оқығым келгенде бұл дастанның бетін мен сан рет ашамын, сан рет рақаттанып оқимын.

Жаңа жырымды жаза бастаймын демекші, Хамит Ерғалиев поэзиямыздың туын көтерушілердің бірі болғанын біз өзінен тәлім алған шәкірттері бір ауыздан мойындаймыз.

Біз оның өлең алдында, өнер алдында адалдығын, жанкештілігін әркез үлгі тұтамыз. Бір шумақ өлең жазса да, өз жүрегінің бар отын жағып, өз жалынының барлық гүлін ұйқыдан оятып, соңғы нәріне дейін түгел беретін Ерғаливтің еңбекшілдігі ақын боламын дегендердің бәріне де үлкен мектеп. Хамит ақын үшін өлең – ең алдымен өмір ләззаты. Содан кейін барып даңқ, абырой.

Хамит Ерғалиевтің «Оралдағы отты түні» де, Тарас Шевченко өмірінен жазған дастаны да, философиялық дастаны «Жылдар, жылдар» да әдебиетімізде шоқтығы биік, жұлдызы жарық дүниелер. Кезінде бұл шығармалар жұртшылықтан өз бағасын алған. Ақын бұл дастандары жөнінде оқушыларының қандай пиғылда екенін өзі жақсы біледі. Уақытпен бірге өскен Хамит ақын уақыт көзіне жасқанбай тура қарай алады. Өйткені сол уақытқа ақын аянбай қызмет етті. Өзіндегі барын аянып көрген жоқ. Жана да білді, жандыра да білді.

Майдан жырларын еске алсақ, Ерғалиев жырларын ерекше айтамыз. Ауыр күндердің, өлім мен өмір тайталасқан шақтардың, совет солдатының құдірет күшін білгің келсе, Хамит ақынның соғыстан кейінгі жазылған жырларына үңіл. Отан үшін оққа қарсы жүгірген солдаттың жанын ұққың келсе, шинелін оқ тескен жігітпен сырласқың келсе, алыста, майдан даласында қансырап жатып жарын, титтей сәбиін еске алған солдаттың жанын ұққың келсе, осы Хамит ақынның соғыстан кейін жазған жырларын оқы. Ол жырлар майдан шындығын саған ұқтырады да ойлантады.

Бейбіт күндер басталды. Сол тұста Хамит ақын «Қырғыз досқа» деген атақты өлеңін жазды.

Бауырым, қырғыз, ұядан
Бір кезде шықты күніміз,
Жарысты жартас, қиядан

Қой қайырған үніміз, — деп басталатын әдемі жырдан кейін де қырғыз-қазақ достығы туралы көп ақын көп өлеңдер жазды. Бірақ Хамиттің өлеңі осы тақырыпқа жазылған өлеңнің ең биік шоқтығындай оқшаулана береді, даралана береді. Бұл жырды кезінде Мұхтар аға бекер мақтамаған-ау деп ойлаймыз бүгін.

Намысына тиіп, сүрініп кеткенін жығылып кетті деп бір солақай сыншылар 60-жылдардың басында осы ақынды айналдыра бастады. Хамит әмсе жаңашыл болған ақын. Бұл кісі, керек десеңіз, дастандарында да, өлеңдерінде де өзінше жаңа бағыт, жаңа жол ұстаған. Хамит ақынның творчествосының бұл қырларын әдебиет ғалымдарына қалдырып, мен өзім жақсырақ білетін ақындық жөнінен айта берейін. Сол жолы болмай, сәл-пәл сынға ұшырып жүрген кезінде:

Маған жат тынбақ, сарқылмақ,
Қалжырап көрген жоқ жаным.
Өтермін өзім жарқылдап,
Өзегім толы ақ жалын.
Қызықпан қысыр мадаққа,
Берілмен кесір кеңеске,
Борышын ұлдың адақтап,
Армансыз жатам дөңесте, —

деп айқай салды ақын. Біз ағаның осы айтқандарына түгелдей сендік. Ол осыдан кейінгі шығармаларымен де елдің сезімінен шыға берді.

Бір күні радиоға барып бір топ ақын өлең оқи қалдық. Жыр жүйрігі Ғафу кетті қарасын көрсетпей, сыршыл, нәзік те ойлы өлеңіне артық сөз қосқанды абыройсыздық деп ұғатын Сырбай ақын сырғытып өте шықты.

Қанаттас достарым – Мұқағали мен Сағи да, мен де жаңа өлеңдерімізді оқыдық. Өзінің әдетінше микрофонға жұрттың соңы боп Хамит аға барды. Ол Сарыарқа сапарынан оралған екен, «Нұра» атты өлеңін оқыды:

…Сегіз тәулік саған ердім асықпай,
Бар дүние бір өзіңе ғашықтай.
Күн көзі де созылады бетіңде,
Қайта балқып жатқан күміс қасықтай,

Біткен жерде қалың қайың, тал ағаш,
Мінезің бар жолға тағы жоламас,
Ақ тәнімді көрер деген арудай
Жалт бұрылып жөнелесің жалаңаш!

…Терісаққан, Құланөтпес, Жаманшат,
Барлық өзен бір өзіңе жарамсақ,
Уа, дүние, махаббаттың жұлдызы
Нұр сипатты Нұра болып жарылсақ …

Тыңдап отырған біздер қуанып қол соқтық. Ақынды жаңа, жақсы өлеңімен құттықтадық. Егер бұл ақынды жақсы өлеңмен құттықтай берсек, бұл құттықтаулар тіпті ұзақ күнге созылар еді. Не жазса да жақсы жазатын, қай тақырыпқа барса да алдымен шын зерттеп, барлау жасап барып, көңілінің ыстық отына айтар ойын бір тоғытып барып жазатын ақынға айтылар ел алғысы аз да болмаған шығар. Оның бар өлеңіне тән қасиет – жаңа оралым, тың ой, терең тебіреніс. Оның поэзиясы – уақыттың өз айнасы. Хамит ақын тарихқа көп бармаған ақын. Барса барған дүниесіне бүгінгінің көзімен қарай білген ақын. Оның «Құрманғазы», «Аңыз ата», «Оралдағы отты түні» совет ақынының көзімен көріп, сезімімен өлшеп жазған туындылары. Ертеде өткен ұлы тұлғаларға, елдің жұлдызы болғандарға бүгінгі ұрпақтың мың алғысын Хамит ақын зерделі кестемен, шебер ақындықпен әдемі айта білген.

1973 жылы бүгінгі «Жалын» баспасының жасырын бәйгесіне «Қыз-хисса» деген поэма бүркеншек атпен түсіпті. Жюридің мүшесі ретінде әлгі поэманы оқып шықтым. Шебер жазылған, үлкен ақынның қолынан туған дүние екеніне күмәнім болған жоқ. Шығармаларды соңғы рет сарапқа салғанда, осы мен ұнатқан поэманы «Жарамсыз, сәтсіз, тіпті ақын жазды дегенге келмейді», — деп орашолақ, әділетсіз пікір айтқандар табылды. Дауласа келіп, ашық дауысқа салып, поэмаға үшінші бәйгені әрең алып бердік. Бүркеншік атын сылып тастап, дастанның нағыз иесі жазылған қағазды оқысақ, поэманың авторы Хамит Ерғалиев болып шықты. Жаңағы маған қарсы шыққандар жерге қарады, мен мейманам тасып биікке қарадым. Егер жюри мүшелерінің бәрі бірдей әділет шамын ұстағандар болса, «Қыз-хисса» бірінші бәйгені өңгеріп кетер еді-ау.

Кешкі тамаққа отырған кезім еді. Телефон сылдыр етті. Трубканы алсам, аржақтан Хамит ағаның қоңыр даусы саңқ ете түсті. Сәлемдестім.

— Сен бала бас редактор болғаныңда мен қуанбадым ба? Сенің ілгері жүрген қадамыңа қол соқпадым ба? Мынауың не, мені мазақ еткенің. Әдебиетте аты жоқ біреулер бірінші, екінші бәйге алады. Ал, мен Ерғалиев басыммен үшінші аламын. Бәйгеңнің керегі жоқ, өзің ала бер! – деп тоқтады.

— Хама, «Қыз-хисса» тамаша поэма деп айттым. Мен және оның сіздің поэмаңыз екенін білгем де жоқ қой, — дедім.

— Неге білмейсің, менің әдеби почеркімді танымай не көрінді! – дейді Хамаң.

Мен ойланып қалдым.

— Хама, Хама-ау, түсінсеңізші. Бүгін Ерғалиевке еліктеп екі жас ақынның бірі жыр жазатын болды емес пе? Солардың бірі шығар деп ойлауға менің неге хақым жоқ, — дедім.

Хамаң жұмсарды, «Сен қу бала неде болса, дұрыс жауап тауып кеттің. Маған еліктеушілердің көп екенін ішім сезеді. Айтсаң мақтанды дейді. Жарайды, кештім. Енді сол поэманы «Жалыныңа» бас» — деп Хамаң трубканы ілді. «Қыз-хиссаны» «Жалынға» жарияладық. Кейін бұл дастанның геройы – Жадыра Таспамбетова еңбекте үздік жетістіктерге жетіп, Социалистік Еңбек Ері атағын алды. Хамит ақынның әдеби қаһармандары да – үлкен кісілер Құрманғазы, Тарас Шевченко, Чапаев, Әуезов, Мұқанов, Бауыржан Момышұлы хақында жазылған дастандар мен жырлар қазақ өлеңін сүйетіндердің жадында сақталып келе жатқанына, жатталып келе жатқанына өзіміз куәміз.

Хамит ақынның соңғы бір ұзақ айналдырған дастаны «Жылдар, жылдар». Дастан Жақсылық Асқаров атты журналист атынан баяндалады.

«Жалпы атпен «Жылдар, жылдар» аталатын поэмалар топтамасына келсек, оның әрбірімен Жақсылық арқылы жалғасамын», — депті автор өзі жайлы жазған мақаласында. Шынында Жақсылық – кешегі Отан соғысының отты жылдарын басынан кешкен азамат адам. Ерғалиев ақынның өзі деуге де боларлықтай бұл Асқаров атты азамат. Оның көзі мен көкірегінен өткен оқиғалар, ойлар Хамит ақынның жанына жақын дүниелер екенін зерделі оқушы өзі-ақ түсінеді. Менің өзіме осы дастанның арқауы ширақ емес сияқты боп көрінеді. Мүмкін, қою сюжетке үйренген бізге біл ұзақ монолог біртүрлі бөтендеу көрінуі де ықтимал.

Хамит ақын жылмен бірге жарысып, уақыттың суық желіне көкірегін тосып, өрге өршелене ұмтылған тұлпарды еске түсіреді. Алматы көшесінде маң-маң басып ақын аға кетіп бара жатады. Ол бүгінде еш жаққа асықпайтын да сияқты. «Аларымды алдым, барар жерге бардым, енді қайда асығам», — дейтін қарияң бұл емес бірақ. Кейде әдеби жиындарда мінбеге көтеріледі. Жаңа өлеңдерін оқиды. Біреулерді қиянаттан арашалайды. Бірақ баяғы мен алғаш көргендегі жас қыран Хамит бүгін жан-жағына сабырмен қарайды.

Осыдан үш-төрт жыл бұрын Абай ауылына бір топ ақын бардық. Қарауылда бірімізден кейін біріміз жыр оқиық келіп. Қарауыл халқы Абайды оқып, Мұхтарды оқып өскен халық емес пе? Келген қонақтарының бағасын да жақсы білетін болып шықты. Жырымыздың өрісіне, жақсы-жаманына қарай бағаланып та жаттық. Сол күні Хамит аға Абай ағасына арнаған тамаша бір өлең оқыды. Қарауыл халқы дән риза көңілмен Хамаңа қол соқты.

Жыр кеші ән кешіне жалғасты. Бір әнші, биші қарындасына сол кеште біздің ақын ағамыз гүл шоқтарын сыйлап, жанарына жас толып әуре болды да қалды. Әлде жас кезінде көріп қап, қолы жете алмай қалған бір бейнесі елес берді ме? Ақын ағаның ішкі жан толқынына қызықтым. Оның жүрегінің жастығына, жанының әлі пәктігіне сүйіндім.
Өмірде әлі де талай сұлулықтарға табынып, өрге қарай, Жамбыл бабаң жасаған жасқа қарай тарта бер, ардақты Хама. Сенің алдымызда жүре бергенің – бізге жақсы. Жалпы алдыңда аға бары – ініге бақыт емес пе?

Естеліктер

Төлепберген Тобағабыл

Қазағым деп қабырға қайыстырған

Әлгінде ғана әлдекімге телефон арқылы жалынып-жалбарына жалпағынан жайылып, жанбас жүдетпес жайлы төсек бола тускен «жаны сірі» жанбағар «жігітім» жазатайым жардан құлаған жатаған жүдеу жабыдай жалы жығылғанын жасыра алмады:

— Хамит Ерғалиев қол қоймайтын болды! «Жарайсың, менің Хамит ағам! – дедім ішімнен. – Қас батырдай қасқайып, көрінген көсеуге қайыру бермейтінің жаксы-ақ».

Аузы күймеген бірден ішеді. «Аузы күйген үрлеп ішеді». Оңалғандар ортасына от тастап отырмаса өмірі өңі кірмейтін, баяғыдан баршаға белгілі белсенді беделдінің желсөзіне алданып, жаушылардың сонау бір жылдардағы ұлы жиынында Әбділда ағасына аянбай «ауыз салғаны» да жетеді. Ерғали баласы Хамитке! Азды қуантты. Көпті суалтты. Не ұтты? Ештеңе де! Шүкір, күншуақты күндерін қолдан көбейтіп, кісілікпен көш бастаудан басқаны білмейтін тәңірдің құлы Тәжібаевтың теңі ауған жок; келер күндерге қарай талтүсіндей таранып, тарлан боздай жаранып, талмай тартып бара жатқанына Құдайдын өзі куә.

Кімнін дос, кімнің дұшпан екенін көлеңке басы ұзарып, күн екіндіге ауған шақта түсінесің. Түсінесің де: кешегі калағанынша қадамыңды қысқартып, күні-түні күндесіңдей келемеж еткен алдап соғар аңғырттығың мен албырттығыңды өзіңнен өзегіне тебе алыстатып, әуелден әудем жерге ұзап шыға алмаған «әттеген-айға» әл бітіріп, әулие тұтасың.

Мерейтой

«Есіңде, Әбе,
Даурығып залда анғырт жұрт,
Алдында жұрттың
Есіріп есіл албырттық,

Талант басына
Тағдыр таяғы тигенде
Поэзияның
Асыл жүзігін алдырттық.

Өртеніп кетпей
Калдың ғой аман әйтеуір.
«Өткенге – өрел,
Қалғанға салауат» жәй тәуір.

Абыз боп бірақ
Тағы да қалдың жел жакта,
Інілеріңе
Реніш қысса, айт ауыр.

Інілерің де
Кеуіп-піспеген жан шығар.
Кеудемсоқтарын
Салмағың сал да, жаншып ал.

Қайта құрылған ақынсың,
Сенен үйренсін
Сезіну заңын жаршылар…»

Хамаң қаламынан шыққан осы бір жолдарды оқыған сайын «Қайран казағым-ай, кажасып шүрегей болмай, осылай жарасып, бірегей болуды үйренсең етті!» деп көзіме кәдімгідей ыстық жас ұялатамын. Шекісу оңай, бекісу қиын. Шабысу оңай, табысу қиын. Онсыз да иығы биік, еңсесі жоғары ағасын асқақтата ардақ тұтып: «Асыл жүзігім!» «Абызым!» деп ағынан жарыла алдына келіп тізе бүккен текті ақыннан айналып кеткен жөн шығар. Мұндай ұлы ерлікке, әдетте, ұяты мол, ұлағаты зор ұлы адамдар ғана бармақ.

Жастық шағыңда бәрі де жарасады. Тіреске тоймайсың. Күреспей коймайсың. Бұл, айта беретін жарықтық, жан-жағыңа қаратпас жалын атқан жиырма бес пен аткан оғын жоғалтпас орда бұзар отыздың о жақ, бұ жағы ғой. Ал, қартаюдың жөні осы деп тозығы жеткен тұқыл томардай дөңгелене домаланып, шалғайына шала сүріне тобығынан басып жүрсе де алды-артындағыларға сүзеген сиырдай окырана каралып күндес катынның күйін кешуін коймайтын шегіне жеткен, қадірі кеткен кейбір қутың кәрілер жөнінде не айтар едіңіз?

Қартая білу – ғажайып өнер. Туа білген өле де білуі керек. Хамит ақын қағидасы, міне, осы. Сондықтан да ол өле білгісі келмейтін әлгі өресіздердің өрісіне өлең өргізеді.

«Тумақ, өлмек төркіні үндес деген,
Оны бастан өлерде кім кешпеген?
Соған дейін иманнан инабатты,
Қартайғанда біреумен күндеспеген.

Айтасың-ау айтуын сен де осылай, –
Сұлу сөзге құдайдың пендесі бай.
Кейінгілер сыртыңнан сынап сені,
Кең пейілге, деп жүр ғой, кендесің-ай!..

Өлген күні басыңды жуып-тарап,
Табытыңа әркімдер жуықтар-ақ.
…Сені солар көмерде қалатындай
Өлімге емес, өзіңе суық қарап…»

Арам өлім деп осыны айт! Осыдан кейін кәріліктің кебісін әлдеқашан сүйрете бастаған байламы күшті Хамит Ерғалиевті «қаны бұзық, ұлтшыл» қазақтың көзін шұқу аркылы қапелімде хан болғысы келетін іштен шыққан ірінділер ойлап тапқан үңдеусымаққа қол койдырып көрініз! Қоймайды! Қойса, өмірі қарны тоғайып, ісі оңалып көрмеген калың елі–казағы алдында кара кайыс қарабет болмақ. Қарабет болғаны – арам өлгені.

«Мен мезгілдің сыйлаймын тексерісін,
Рахаттанам иттіктің тепсем ішін!
Тура тарта беремін!.. Достар маған
Өкпелесе болғаны тек сол үшін».

Қарғылы «иттен» каймығып қайыспаған, ар-ұятын әманда таза ұстаған Хамит Ерғалиев осы!

Жалы жығылған жанбағар «жігітім» әкесі өлгендей өкіне уһлеп, бір айтқан сөзін екінші рет қайталады:

— Хамит Ерғалиев қол қоймайтын болды!

Пәлендей шаруам болмаса да есігін шалқалата ашып, шалқая кіріп келген кабинет ішінде бар-жоғы екі-ақ адам еді. Бірі түрін түстеп, атын атауға ауыз ауыртқым келмей отырған жаңағы жанбағар да, екіншісі бүгінде арамызда жоқ айтулы акын ағам. Ақын ағам төрмен есіктің екі ортасында тікесінен тік тұрып қалған. Сәлемдескен болдық. Қашан көрсең кездескен кісісін көл-көсір күн шуағына шомылдырып, ернеуінен аса есіп-тасып жүретін аңқылдаған ағамның екі жағы суалған, өңі әбден қуарған. Бірак, көкжал бөрідей әлдекімді жұлып жердей кектене желкесімен жер көтеріп тұрғандай кейіп байқатады. Кабағы калың. Жанары – жалын. Өртенгісі келе ме, өртегісі келе ме, түсініксіз. Маған анығы – ішінде ыңыранған ызы-шу ыза жатыр. Түртіп қалсаң, түгі қалмастан тулап сыртқа шықпақ. Шыдамы таусылған болар, ашу шақыра серпіле шешініп, сөйлеп кетті:

— Хамит Ерғалиев қол қоймайтын болды! Ал, мен қол қоямын!

Ақын сөзін жаңылыс үққан жанбағардын жаны кіріп сала берді.

— Аға, дұрыс! Қол қоймайтындарды кейін көреміз!

Акын басын шайкайды.

— Жо-о-қ, мен де қол қоймаймын!

Жаңа ғана жаны кірген жанбағарым және жығылды. Жығылып жатса да жалынып-жалбарынуын қояр емес.

— Аға деймін…

Ақын ағам қайыру беретін түрі жоқ.

— Хамаң – ақылды, мен – ақымақ. Тапқан екенсіңдер!

Жанбағардың екі көзі екі жақта. Сөнер-сөнбесін білмеген шылаусыз калған шарасыз шамдай жылт-жылт етеді. Бір көзі ақын ағамда, екінші көзі – менде. Неге екенін кім білсін, өзіне-өзі тықыр таянтып, асығып-ак тұр.

— Аға, енді…өзініз түсінесіз ғой, – деді не айтарын білмеген жанбағар тездете сөйлеп.

— Нені түсінемін ?! – деп ақын ағам тағы да шарт сынды.

— Алаңға шыққан алаңғасар жастарымыз жаңа басшыға қарсылық көрсетіп, ұлтымызды ұятқа қалдырып жатыр. Бұл Үндеуге қол қоймаймын деп үрке қарайтын ештеңе жоқ, баржоғы жастарды айыптау ғана.

Ақын ағам шытыр-шытыр етеді.

— Шырағым, мені, осы қинамай-ақ койсаң етті!…

«Е, бұл шалым да дұрыс екен!» деген ойға бой алдырып, қоңырсыған кабинеттен қуана шыққанымды қайтейін, қайран ағамның партбилетке «қолды болғанын» кешкісін бір-ақ білдім.

Ертеңіне, «ища!» деп, бой тітіркентуге тура келді. Әлгі ұлтымыздың үнін өшіруге бағышталған үндеуді ұжымдаса ұйымдастырғандарымның жүздері тым жарқын. Жарық жұлдыздай жарқ-жарқ етеді. Олар басшылық, мен қосшылық ететін Қазақ телерадиосынын мерейі де үстемдене түскенге ұқсайды. Қазақ радиосы мен Қазақ теледидары арқылы оқылған үндеуді бүкіл газет бас әріптермен басып шығарыпты. Амал жоқ, «бұзақыларға» бүйрегі бұрған Хамит Ерғалиевті ойша қамауға алдым. Саңылау тесігі жоқ, шығар есігі жоқ тар қапас. Бірақ, Хамит ағам қаймықпайтын тәрізді:

— Елі бардың желі бар көкіректе,
Оған өзге не қылмақ өкіректеп?!..

Сұмпайыны сұңқарға, қазақ халқын кемтарға айналдырғысы келген сол бір солық бастырмас қарасұр, қара суық күндер «қамаудағы» Хамит Ерғалиевті еріксіз еркінен айырып, кара судай «сақырлай» қайнаған қанын әбден қарайтып үлгіріп-ақ еді. Жастар алаңға күш салса, кәрі тарлан каһарлана кәнігі құлагер қаламына күш салды.

«… – Орталықтан! Орталықтан тек қана

Саған бастық туып бермек текті ана.

— Ол күн өткен.

— Ол осында.. Сен мені

Тонасаң да сол құтқарар деп тона.

— Қалжыңды қой, жүрмес бұған құрдастық,
Қазақ болып біз де жетпіс қырды астық.
Жетпіс жылда әрең жеткен қолымыз
Өзімізден жүре тұрсын бір бастық.

— Баршамызға жарылса да ағынан,
Сол қазағың тайыпты ғой тағынан.
— Оттапсың! – құрдасының құрдасы
Бір тартуға жарап қалды жағынан.

Аулақ едік біз әлгіні мас деуден, –
Рас, бір дәу келген екен Мәскеуден.
— Қайта құру заманында, қазекем,
Тағы да тек сол болады бас, кеудең.

— Осы «дәстүр» өлмейтұғын мәңгі ме?..
— Ел тағдыры ойыншық бір ләңгі ме?..
— Қақпақылдай қақшып біткен жок па еді ?..–
Елді осындай кетті кернеп әнгіме…»

Ақын алаңдағы қарақұрым қазақ жастарының арасында жүргендей әсерге берілген. Өзі де ұрандайды, өзгені де ұрандатады.

— «Өзге жақсы!.. Ал, сен неге жамансың?..
— Қазақ – мал деп айтып па әлде заман сын?..
— Итаршылар, ақырмаңдар алаңға!
Әділдікті өз қолына заң алсын!»

Құдай жеткеріп, кейін солай болды да ғой. Әділдікті әділ Заң өз қолына алды. Бірақ, бұл өздігінен осылай оңғарыла қалған жоқ. Жазықсыз жапа шеккен жастарымызды жазықтылардың жайған торларынан шығарып алу үшін жайшылықта басы бірікпестей көрінетін қазақ біткен бір кісідей атқа қонды. Намысын найза, ақылын айла етіп, сан ғасырлар бойы тұрақ мекенін тұтастықтан айырмай келген айбынды қазаққа ара-тұра мұрындарын шиіре менсінбей қарауды әдетке айналдырып алған Мәскеудегі «мықтылар» «ұлтшылдықтың» көкесін енді көргендей еді. «Қазақ ұлтшыл емес, қазақ жұртшыл!» Әр ауызда осы сөз. Хамаң болса зығырданын баяғыша кағаз бетінде кайнатып жатты. Мың-мың қазақты мінбе, митингіге шақырады. Мың-мың қазақты мың сан ойлармен мазасындандыра «маңыратады». Мың-мың қазаққа миллиондаған қазақтардың мың жылқы мұң-зарын айтқызады.

— «Қазақ тұтас!.. Мемлекет ол іргелі!
Неше ғасыр өжет өмір сүргелі!
— Жұтап қалды ол қамқорымсып қаймана
Үлкен төбет үй сыртынан үргелі!..

— Тоқтатыңдар жерді тонау, тінтуді!
Ел қатарлы ес жиятын күн туды.
Дербес дара, дені таза мемлекет
Әлденбесе көтереді кім туды?..

— Әл үстінде жатқан жандай тіліміз.
Ол жерленсе несіне біз тіріміз?..
— Ол оңалмас әр тұсынан жаһанның
Ұран шашпай бірімізге біріміз!..»

Осыған дейін әрқайсысы өз алдына осқырына оқалақтап, бірі ойдан, енді бірі қырдан табылып, татулық пен қатулықтың ара жігін ажырата алмай дұшпанға күлкі, досқа таба болып келген қазақтың сол жолғы кісі қызығарлық қимылында шек жок еді. «Ішкі-сыртқы сұқтылардың тіл-көзінен аман кылғайсың бізді!» деп жаратқаннан, жалбарына тілеген қызулы күндерімізді кім ұмытар. Ертеңгі ертегідей егемен елдің ереуіл атын ертерек ерттеп мініп, үміт үзеңгісіне тап сол тұста табан тіреген жоқ па екенбіз.

— Иә, тап сол тұс! – Хамаң томағасыз қырандай қанатын кере сөйлеп. – «Жамансыз жақсы жоқ», ендігі жерде кешеге салауат айтып, бүгінге береке тілесек дурыс-ақ. Өз басыма келсем, шүкіршілігімді күнде шөжелетемін. Олай ететінім: мен екі бірдей Жеңісті еншілеген адаммын. Бірі – кешегі ұлы еліміздің ұлы дұшпанын өз ұясында ұңғымен ұрып өлтірген күніміз. Екіншісі – еңіреген еңселі ерлеріміздің естиярлығы арқасында егеулі найзасыз егемен ел болып, енеден екінші рет туған күніміз. Олай болса, Хамит Ерғалиевке қазақтың ерлігі мен елдігі туралы неге өлең жазбасқа. Жазған! Әлі де жазады.

«Көрікті елдің көк туы үстімізде,
Тәуекел деп, түспеген түстік ізге.
Алдамшы емес, бұл жолы шын бұйыртқай
Құдай шебер бақ дейтін құсты бізге». –

Аллатағаладан, екі алақанымды жайып, күнде осыны тілеймін.

Пайғамбар жасынан әлдеқашан асып, абыздык ауылына асықпай ақырын аңдап жеткен ақынның тілегі – Тәңірде, батасы – өзінде. Бірі ұяға, бірі қияға қонған ұл-қыздарын ұзағынан сөз етіп, солардың жеке-жеке көтерген қазандарында қайнайтын сұйықтау сүттің каймағы калыңырақ тұрса екен деп шаруақор шалдың күйін кешкен күндерін көрген емеспін. Екі сөзінің бірі – елі. Қайғысы – қазағының әлі де әл жинап, қаз тұра алмай жатқандығы. Содан болар, куанышы мен ренішін қатар өргізеді. Әсерсіз ақын жок. Таңертең. «Пай-пай!» десе, кешкілік: «Шәй-шәй!» дей салады. Көзі көріп тұрғанды көңіліне қалатқандықтан сөйтеді. Барды бар, жоқты жоқ деуге жаратылған жанға жоқты бар қыла қой деп қиыла алмайсың. Көңіл кептері көкке көтерілген кездерінде:

— Көк туымыз көк аспанымыз ғой. Енді қазақтың өз аспаны бар дей беріңіз. Керемет емес пе! – деп шоқтығын биіктете желпінер еді ақын. – Айың оңынан, жұлдызың солыңнан туды деген, міне, осы! Күн ле сенікі. Самал жел, сая бақ та сенікі. Патшалық та, Патша да сенікі.

Иә, солай! Бәрі сенікі. Бәрі сенікі болғантықтан да Хамит ақын бәріне бас болып отырған Басшыға үміт-арманын арта сөйлеуге асығады.

«Мәртебелім!
Булығып өсер ұландай
Бұған да жеттік, көзіміз жасқа бұланбай, –
Басқа күн кеше күйдіріп көзден сүйген-ді,
Мына күн қайтпек?.. Емес-ті бәлкім бүл ондай.

Көріп те жүрсің жақын мен алыс қиырды,
Пенделер көп қой… Пенделер әлі қиын-ды, –
Қиқымы көзге түйіршік түтеп ұйтқыса,
Сол дерсің көңнен ұрланып ұшқан құйынды.

Солар ғой анық азыққа бола ар сатар,
Алғысыңа да қарғыстың оғын қарсы атар.
Дүние-пұлың ұшынған мына заманда
Өзіңдей ерді солардың тәркі шаршатар.

Оңайдан тұрмыс қиынға қарай ауысса-ақ,
Қалар ма дейсің біреуге біреу ауыз сап,
Аш көздің ылғи араны кеткен ашылып,
Теңіз сатылса, теніздің суын тауыспақ.

Самыржақ өңкей кешегі күннің бектері
Өзгертіп түсін, бір-бірден закон бөктеріп,
Жалаңбүт ерке базарды баурап байыса,
Панасыз әже қалар ма қайтер боқ теріп…

Қасында жүріп қаралық қылсақ, мізбақпай,
Айла табамыз етіңе тиер мұздақтай.
Қарақан басың жеңбеген жанға илансаң,
Күнә жүктейсің бір қаптай емес, жүз қаптай.

…Сенгенде бізге, сенімің ана сүтіндей
Таңдайда калып, таралсын канға бүтіндей.
Жарғы-жарлығың жөппелдем жолда қалмасын
Жолаушы түнеп, қалдырып кетер бір түндей.

«Жедел көмектің» рахымындай табыл да,
Кеудеден кері итертпей бізді қабылда.
Тәуелсіз елдің тәубесі хаққа жеткенше,
Қайсымызда да қайысар болсын қабырға»…

Иә, қабырға қайысады-ақ. «Қасқыр», да «қаншық» та түп-түгел табан астында түр өзгерте түлкіге айналып, жорғадан жабы, тұлпардан тазы озған заманда елге де, Ел ағасына да оңай емес. Оның үстіне жетпіс жыл бойы халықтар казармасының күйелі қазанынан несібе бұйыртып үйренген үйкүшік қазаққа аяк астынан енші алып, үйіңді бөлек тіккен заматта өзіңді өзің бір күнде үлде мен бүлдеге бөлей алмадың деп кінә таға аласың ба. Кінә таға алмасыңа және бір жанды себеп: әлгі табан астында түр өзгергіп, түлкі болған «қасқыр» да, «қаншық» та, жорға сүріндірген «жабы» мен тұлпарды тірсегінен шалған «тазы» да өзге емес, өзіміз. Қазақтар! Қазақтар болғанда, Хамаңның тақыр тапшылықтың талшық тамырын тура төтелеп, дөп басканындай, «кешегі күннің самыржақ өңкей бектері»; солардан өнген, солардан өрген, өргелі жатқан өңеші ұзын өресіз өрмекші өркендер; солардың туыс, бекзаттары, құда, жекжаттары, бажа, балдыздары… Егемен елдің ең майлы еті, сары маңыз сорпасы – солардыкі, сіңіріне «сүйретілген» сүйек-саяғы – сенікі. Ел меншігін сатылап сатып жатқан да, сатқаны үшін пай жинап, пайдаға белшеден батып жатқан да солар. Ел жазушысы Ел ағасына:

«Солар ғой анық азыққа бола ар сатар,
Алғысыңа да карғыстың оғын қарсы атар.
Дүние-пұлың ұшынған мына заманда
Өзіңдей ерді солардың тәркі шаршатар», –

деп бекерден-бекер айтып отырған жоқ. Мен осыдан бес жыл бұрын жастар газетінің бетінде: «Қазақта Құр – Сұлтандар көп. Нұр–Сұлтан біреу» деп жазған едім. Сол біреу болса да бірегей Нұр–Сұлтанымыз құрған мемлекетті коржынды Құр–Сұлтандар жұлмалағысы келеді.

Бір ғана медет: пайым, парасаты мол Президентіміздің ақыл-айлаға негізделген салиқалы саясатының арқасында еліміз аман, жұртымыз тыныш. Біздің бүгінгі бақытымыз да, тақытымыз да осында. Аллатағаланың алабөтен карғысына ұшырағандай, өзара атысып-шабысьш, бірін-бірі қанға бөктіріп, бірін-бірі жерге шөктіріп жатқан алыс-жақын ағайындардың адами тірлікке түбірімен жат қылмысты қылықтарына қарап, қазаққа қайғысыз қара су ішкізген Құдайға күніне мың мәрте құлшылық етесің. Құлшылық етесің де Президенттің құнын базардың пұлына айырбастағың келмейді.

Бірақ, сырт сипатымыз солай болғанда іш құрылысымыз қалай десеңізші! Қасым ақын айтқан «сұрапыл соғыс соқты да бұздының» кері. Тілектес болғансыған тыстағы түсі бөлектеріміз енді-енді ғана ояна бастаған санамызға тұс-тұстан садақ боратып жатса бұл соғыс емес пе? Телевизорды басып қалсаң – секс. Газет бетін ашып қалсаң – секс. Тар төсекте тыр жалаңаш абыройларын аша құлшына құшақтастып жатқан жезөкше, желаяктарды экраннан көргенде өзің балаңнан ұяласың, балаң өзіңнен ұялады. Алды мен артын, «Мә, мынауым!» дегеңдей, айдай жарқыратқан әдебі бөлек әйелдердің сиықсыз суреттерін қазақтардың көз алдына апта сайын әдейілеп тосьш отырған үлкенді-кішілі «Каравандарымыз» тағы бар. Қыз-кырқындарымыз бен жігіт-желеңдерімізді желіктіруге шыққан құпия клубтар мен жария фирмалар да жетерлік. Кешегі қызуы зор, кызығы мол махаббат дегеніңіз бүгінде өрістегі қысыр сиыр мен «бұзық» бұқаның бүкпесіз тірлігіне айналған. Мұнда да – нарық. Кесімді бағамен келіссеңіз келе беріңіз. Осыдан кейін қазақтың оңы мен солын танып үлгірмеген үлбіреген қыздары көргеніне бағып, көрінгенге жағып, некесіз бала таппағанда не істейді? Ертең әкесін танымай, шешеге жарымай өскендіктен ана сүті дегеннен ада калған тегі белгісіз тасжүрек тастанды балалардан қаны жоқ халық құрайтын болсақ, қазақтың қанды соғыссыз-ақ біржола құрып біткені емес пе?

— Дұрыс па айтып отырғаным? – деймін сөзімді майдангер ақынға мақұлдатқым келіп.

— Дұрыс болмағанда! Әрине, дұрыс, – дейді қабағын шытқан Хамаң. – Санадағы соғыс даладағы соғыстан әлдеқайда қауіптірек. Сырқаттана бастаған санамыз халқымызды рухани азып-тозуға алып келе жатыр. Жаңағы өзің айтқанға қосарым кеше біз Құдайды ұмытып, Құранды құртуға күш салсақ, бүгін Қазақты ұмытып кітаптың «көзін» жоюға күш салудамыз. Кешегі дүкеңдегі кітап орнын бүгін шарап басқан. Кешегі табаныңды тазартпай кіруге именетін киелі өнер жайлары жартылай шет елдік жиһаздардың көрме-павильондарына айналған. Кешегі ханға сәлем бермейтін қаламгерің бүгін – қайыршы. Артисің – әпенді. Айтпауға ар-ұятың жетпейтін ащы шындық та, тұщы шындық та осы! Мұны мен өлеңіме де қосқанмын:

«Алыпсатар дырау болған заманда,
Жаттанды сөз жырау болған заманда,
Елдің тілін тірілтуді жаттан да
Жалбарынып сұрау болған заманда, –

Обал-сауап күлкі болған заманда,
Құлкын жұрттың кұлқы болған заманда,
Сырғасымен құлақ кесіп, үй үптеу
Бұзақының мүлкі болған заманда, –

Сыра кұрлым бедел қалмай кітапта,
Біткені рас жүйке-жұлын жұтап та.
…Күні қайсы дер едіңіз күліктің
Су ішпесе, жем жемесе жеті апта?..»

Халықтың атасы да, анасы да—әдебиет пен өнер. Өз үйіңде-айдарың, сыртқа шыксан – айбарың. Халықтың халқауһары да сонымен өлшенбек. Әдебиет пен өнерден іргесін аулақ салған халық – өшкен халық. Кешегі соғыста Сталин жеңген жоқ, көркемсөз жеңді. Көркем сөзбен суғарылған халық жеңді. «Ленинградтық өрендерім» мен «Жас қазақтың» авторлары жеңді. Бүгінгі тәуелсіз мемлекетіміздің керегесін керіп, шаңырағын көтеріскен де, түндігін жауып, туын тігіскен де сол көркемсөз!

Ғабит аға Мүсіреповтың байлауы жоқ өмірден өтер алдында артында қалып бара жатқан жаутанкөз жұртына арнаған мына мұң-зарға толы ақырғы қоштасу сөзіне құлақ түрелікші:

«Кешегі өткен Ғабиден досқа: Енді екі жыл жүрсек жетпей ме?! – дегенім бар еді. Сол мөлшерім мөлшер болды. Қойны суық касиетті қара жер құшағына міне, мен де кеткелі жатырмын.

Үмітпен, күреспен, сеніммен өткізген ұзақ ғырымды қорыта қарасам, қуанышым да, ренішім де мол екен. Жаңа қазақ мемлекетінің биік туы менің көз алдымда көтерілді. Бүгінде күллі әлем назары ауған іргелі елге айналдық. Бірақ әдебиет пен өнер ұлы болмаған жағдайда ұлы ұлы боп есептелмейтінін ұмытпайықшы. Жан сүйсінтер бірлік жоқ жерде саналы тірлік те жоқ. Кейде мыстың алтынға, қыранның қарғаға телініп жататыны осының кесірі. Үлкен өнердің үлкен, таза мінезі болуға керек. Өзім іргетасын қаласқан қазақтың ата буын әдебиетінің атынан өтінемін: мені соңғы сапарға шығарып саларда осы ақтық тілегімді еске алыңдаршы…»

Еске алдық па? Жоқ! Өйткені, біз – жоққа жуық халықпыз.

Тастанды бала дейміз-ау, ұл-қыздарына үлкен үміт артатын қазақтың өзі өзінен өзгеге керексіз тастанды ұлтқа айналып бара жатқан жоқ па екен?

Өгейдің күнін кешкен әдебиет пен өнерің анау. Ол да тастандыға ұксайды. Тентіреуге шақ тұрған тілің мынау. Бұл да тастандының түрін танытады

«Өз тілімсіз өңімді түсім деймін,
Ешбір затты мен онсыз түсінбеймін.
Өз тілімде тірліктің түсін түстеп,
Тұр-тұлғасын болмыстың мүсіндеймін».

Бұл – Хамит Ерғалиев. Бұл – мен. Бұл – сен.

Бұл – бәріміз. Бәріміздің айтатынымыз осы. Президент те осыны айтады. Премьер де осыны айтады.

«Сіз бен бізге тіл, тіл қажет бәрінен,
Сол сорламай жасқа ауыссын кәріден.
Ол жоқ болса, өлген ұлтқа не пайда
Киер киім, ішер тамак, дәріден?..»

Бұл да бәріміздің сөзіміз. Мен де осыны айтамын. Сен де осыны айтасың. Ол да осыны айтады. Президенттің де, Премьердің ле айтатыны осы. Сөйте тұра мемлекетіміз барда мемлекеттік тілдің жоққа тән екеніне кайғырмайтынымыз қызық.

Хамит ақын кейінгі жылдарда жүдеу тартқан жұртына жарық жол, жақсы жай іздеген Асанқайғыға айналып бара жатқан тәрізді. Үйіне қашан барсаң да басын шайқап отырғаны:

— Беу, заман-ай, заман-ай!
Қартайғанның жаманы-ай.
Көне тымақ кигендей,
Жыртық жерін жамамай.
Беу, заман-ай, заман-ай!..

— Иә, Хама, сөзіңіз аузыңызда – деймін ақын күңіренісінің келесі «беттерін» аша түсуге асығып.

— «Айта түс, шалым!» деп отырсын ғой. Шал адам не айтып қарық қылар дейсің. Айтпақшы, сен, мына бір өлеңді оқып көрсең қайтеді… – Сарғыш түсті кітапты парақтап жатыр Хамаң. Маған таныс дүние – «Шер толғау». Бір емес, он рет окыған кітабым. Ақынның әбден толысқан шағындағы толғаныс-тебіренісі. Абай ақын кезінде қазақ үшін қалай күрсінсе, Хамит ақын да бүгін тап солай күрсінеді:

«Жомарт десе, кең десе қазақ деген,
Көкке жетпей қалады аз-ақ төбем.
Сұмды көрсем, сұмырай сенбісің деп,
Көзіне айтып, артынан азап шегем».

Екі көзім Хамаңда. Кітабын әрі-бері ақтарғыштап күйбеңге түскен.

— Әй, бала, шалың қартайған-ақ екен. Таба алмай жатырмын. – Кеңкілдеп күлуде Хамаң.

— Хама, өзіме беріңізші, – деймін кәрілікке күліп отырғанымды жасыра алмай. – Таппайтын не бар екен, көрейік.

— Сөйтсең, сөйтші. Ал. сен шыныңды айтшы, өзін осы кітапты бұрын оқып па едің? Оқымасаң, аулақ жүр.

— Ойбай-ау, Хама, сізді оқымағанда кімді оқимыз!

Шалым мәз.

— Е, айналып кетейін! Бәсе…

Қолымда Хаман ұсынған кітап.

— Ал, таба ғой! – деп Хамаң жымияды.

— Нені тап дейсіз? – деп мен де жымиған боламын.

— Әлгі өзім жазып, өзім таба алмаған өлеңді.

— Тапқанда қандай!!

Хаман аң-таң. Бірақ, мен қысылып-қымтырылар емеспін. Қысылып-кымтырылмайтыным: қолымдағы кітап басынан аяғына дейін бір-ақ өлеңнен тұрса керек-ті: «Шер толғау»! Бөліп-жаруға келмейді. Бөліп-жарсаң, бір сәтте қол-аяғынан айырылған жартыкеш жарымжанға ұқсап қалмақ.

— Ал, кеттім, Хама! – деймін. «Шер толғаудың» кез келген бетін ашқалы жатып.

— Кетсең кете ғой, – дейді Хамаң шылымын сораптай түсіп.

— … «Қу төбет қандаладай қанағасын,
Жәутеңдеп айналаңа қаранасың,–
Құдай-ау, осы жүрген өңкей өңеш
Жеңеді қашан ғана қара басын»?!

— Болдың ба? — Хамаң қаһарлы.

— Жоқ болғаным жоқ. Келесі бет. Келесі кез келген шумақтар:

«Біреу мейлі: Азаптап аман басын
Өзі ауыртты», – деп сені жамандасын. –
Өзін өзі жеңбеген пендешілік
Қайда бұрып барады заман басын?..

Тойымсыздық айғайы ашықтырса,
Ұры-қары аранын ашып тұрса,
Жанбағанда қайтерсің одан бетер
Табиғаттың науқасын тас ұқтырса?..»

— Шынында да таба қойдың. Тап баспасаң да шамасы осы. – Хамаң риза. Өз өлеңін өзіне бар өнеріңді салып, нақышына келтіре тақпақтап оқып берсең рахаттана риза болмағанда қайтпек. Айтары мол айшықты шумақтар: «Оу, ақыным, бізді жазған өзің бе?» деп арсалаңдап, алдынан шығып тұрса талайдан түу алыста жүрген туған балаң ойламаған жерден есік кағып, қуанышыңды койныңа сыйғыза алмастай күйге түсіргенмен барабар емес пе.

Ақын мұңға батқан. Жаңа ғана тұқылына дейін түк қалдырмастан «жеп» біткен шылымын қайта жаңартуда. Ақын кабинеті сонау ертеректегі ауыл шаңлағын еске салғандай. Малды маса мазаламасын деп жағалай бықсыта түтіндік салушы едік қой. Мұнда да тап сол. Көз аштырмайды.

Мен де әрқилы ой үстіндемін. «Сірә, шылым мен шарап бір әке, бір шешеден шығар-ау» деймін ішімнен ақынның кілең есімде жүретін «ескі» өлеңін ойша оқып жатып.

«Шабытыңа жүкті жөндеп арта гөр!
Темекі, темекіңді тарта бер.
Титтей шарап… Өйтпегенде мына түн
«Неге мұның несібесі орта?» – дер».

Шылымды қайдам, шарап жарықтыққа тіл тигізу қиын-ақ: Ақылдыға –шабыт, ақымаққа – табыт.

— Мынаны да көрсең қайтеді, – дейді Хамаң көк мұқабалы мұнтаздай кітапты қолына ала түсіп.

Бұл да бұрыннан таныс кітабым. «Сонеттер».

Сонет сонау-сонау замандардан адам баласының арманын арқалап, тырбаң тіршілігіне толассыз тыныс беріп келе жатқан көшелі көне жанр. Он төрт жолдан тұрады. Соңғы екі жол алдындағы үш шумақтың тобықтай түйінделер тұсы. Басқа да түрлері жетерлік бұл жанрдың ата қонысы – Италия, туған уақытты – 13 ғасыр. Сонеттің өсіп-өркендеуіне 14 ғасырда – Алигьери Данте мен Франческо Петрарка, 16 ғасырда – Пьер де Ронсар, 17 ғасырда – Уильям Шекспир теңдесі жоқ үлестерін қосқан. Айтылмыш жанр орыс поэзиясына Василий Тредиаковский, Василий Жуковский, Александр Пушкиндер арқылы енді. Ал, алысты қойып өзімізге келсек, сырт танысымыздай ғана болып келген сонетті қазақ әдебиеті тарихында тұнғыш рет төл поэзиямыздың қатарына қосқан ақын Хамит Ерғалиев! Бірақ, Хамаң сөйтіп едім деп, кеуде керіп көрген емес. Әдебиет сыншылары да солай. Сыйлы ақынымыздың сыйын көріңіздер деген емес. Қалайда үндемей қалуға бекінгендей. «Олар да «ұлы» өзгеріс үстінде ғой, – дер еді Хамаң өкпе-назын күлкісіне жеңдіріп. – Кейбір сыншыларға сен айтқан сыйлының сонеті емес, сиырдың сан еті керек». Қайтеді, заман солай. Қазақтан қазы жақын, қойшыдан қозы жақын.

Ақын сонетке басады:

«Киын, қиын… Зарлау қиын әріден,
Зарлама деп ұрсу қиын бәрінен.
Етек басты болып біткен ежелгі
Ел науқасы емделмейді дәрімен.

Сал боп ұзақ жатқан бейбақ ызасын
Тез тиям деп бекер, бауырым, қызасың.
Әлі тонап алып жатқан жокпыз ба
Ар-ұяттан ашықанның біз асын?..

Еркін сүйреп кете алмаған жетегін
Ыза тегін, десең бүгін не тегін.
Әйел әлі жапқан да жоқ колхозға.
«Мә, мынаны ал!» – деп көтерген етегін.

Салтанатпен сайысардай залал да,
Кескілесер ащы кек те әлі алда».

Хамит Ерғалиев сонеттері әдегеннен осылай қазақы қамыт киіп, алаштың арбасына жегіліп жатар еді. Алаш арбасына ар-ұяты азбаған, намыс оты маздаған ақ көйлек адал жандар мінсе игі, әрине. Ақын сол адал жандарды жолықтырамын деп жүрегіне жүк түсіре жан-жағына қаранбақ. Қайда қараса да көзіне шалынары өзінің баяғы қарақұрым қалқан құлақ қазағы. Біреуіне де қиянат жасағысы жоқ. Бәрі өзі. Өзі болғандықтан да өзгеден бұрын өзгере қалғаңдарға бала өзегін өртеп, өңін кашырады.

«Қалай, қалай, апыр-ау, өзгересің,
Өзгерісті өзгеден тез көресің.
Бас пайдаңа баспасөз жарай қалса,
Сорды бақ деп ұғардай сөз бересің.

Құран сөзін сен кеше құрт дегенің,
Қой деп ешкім бүйірден түртпегесін.
Малайлығын әкеңнін мактан етіп,
Тексізбін деп тесіп ең жұрт төбесін.

Енді бүгін ишанның ұлы екенсің,
Құдай кұрткан кешегі «күл әкесін».
Ризасың тәңірге дей алмайсың,
Адам соты құдайдан құн әперсін.

Бұл сонда, бір сатылмай, қажығанда
Ұрлап ап, қайта сатқан қазынаң ба…»

Ақын айтуындай айтады-ақ, бірақ, оны құлағына іліп жатқан кім бар? Баяғы Абай заманындағыдай: «Қайран сөзім кор болды Тобықтының өзіне!» Тобықтыға айтқаны қазаққа айтқаны ғой Абайдың. Қазақ қашанда қазақ. Бір таңқаларлығы: кісіден «қарызға» кеңес сұрайтын құралақан қазақты көре алмай қор боласың. А деп аузыңды ашсаң болды, еститінің: «Ақылыңды басыңа шайнап жақ!»

«Бұны қойшы!» деп салса кісімсініп,
Жұрт көзінше қалғандай тісің сынып,
Аузың баса қоясың… Ол көкиді
Тартқан сайын жабырқау түсің сынық».

Осы қылық еркек кіндіктерді айналып өтіп, әйәйің болуға тиіс әйел затына көлексіз көшіп үлгерсе ше? Көзімнің қарасы деп жүргенің көзіңнің сорасы боп шыға келмек. Мұны көріп-біліп отырған Хамит ақынның тағы да Абай атасынша қаны қайнайды. Тағы да қаламға күш түседі, қағаз із түседі.

«Келін беті өнеге үскіріктей,
Күнде неке өледі күш бірікпей.
Ұят ұйықтап кеткен соң иба-жетім,
Долы мінез ит қылар ішкіліктей.

Қатын еркек болған соң, ері – қатын,
Мансұқ еткен махаббат перизатын.
Ар мен намыс құдды бір құдық дерсің,
Тышқан түсіп ішпейтін жеріп атың…»

Армансыз күндерін көбейту үшін де ақын өзі қазақ бола тұрып, қазақтың кемшілігін тергіштейді. Кемшілігін тергіштейтіні қашаннан жыртығы жамалып көрмеген жұпыны жұртының жетпесін түгендегісі келгені де. Бірдің кемшілігін мыңның алдына тартады, мыңның кемшілігін бірдің мойнына артады. «Бірсіз» мың жоқ. Мыңның басы – «бір». Ойлан. Толған. Түсін.

«Арал жойылды,
Адамдар жойды,
Тасыр қылыққа
Табиғат тойды.

Ақыл-ой азды,
Суға көр қазды.
Ар-намыс тоқырап,
Тоңалды топырақ»

– дейді Хамит ақын. Келісіңіз, келіспеңіз, бұл – мыңның ісі. Мыңның ісі – бірдің ісі. Абайды тыңдаңыз: «Единица болмаса не болады өңкей ноль».

«Тым болмаса
Түсімде, Арал,
Орныңа орал,
Қайтадан жарал,

Тым болмаса
Түсімде, Арал!…»

Жоғалғаныңды жоқтама деп қалай айтарсың ақынға.

Құлағыма жадымда қалған жанбағар «жігітімнің» осыдан аттай он жыл бұрынғы солғын да солбыр сүмелек сөзі сонау алыстан әрең әлсіреп естілгендей: «Хамит Ерғалиев қол қоймайтын болды!» Иә, өткеннің бәрі ұмыт. Әйтсе де мен: «Жоқ, ұмытпайық!» дегім келеді. Иә, ұмытпайық! Ол – 1986 жылдың 18-ші желтоқсаны болатын. Сәске де емес. Түс те емес. Осы екеуінің екі ортасы. Ол, – мен үшін, – Хамит Ерғалиевтің қайта туған күні. Айтпақшы, қайта туған кісіміз тап сол тұста тұп-тура 70-те болатын. Қазір-80!

«Сексенде селкілдеген шал боларсың» дейді бұрынғылар. Сол сексеніңізге бүгінде селкілдеп емес, еркіндеп жеткен Хамит Ерғали баласы әлі де үстінен «ер-тоқымын» түсірмей, тәуелсіз еліміздің терлігі кеппес тура шабар тұяғы бүтін тарланына айналып отырса, ол өзі құрбандығына шалынуға әманда әзір айналып кетейін мына қазак деген халықтың арқасы. Қалам ұстатқан да халық. Қалқайтып қатарға қосқан да халық. «Қазақстанның Халық жазушысы» құрметті атағын беріп, екі омырауын орден-медальдармен зерлеген де сол халық…

— Сенің шудасы шұбатылған шылымыңнан-ақ өлетін болдым. Қанша серімін десең де сексен дегенің аз жас емес, шалым. Ендігі жерде қалам мұқалтып, қағаз жұқартқаныңды қойсаң да болады ғой, – дейді менің Әнуар жеңешем кәдімгідей қабақ шыта сөйлеп.

— Ойбай-ау, өлеңді қой дегенше шылымды қой деп неге айтпайсыз? – деймін ағам мен жеңгемнің екі ортасына киліге кетіп. Жеңешемнің жауабы тез.

— Төлепберген-ау, бұл шылымды қойғанмен өлеңді қоймайды. Өлеңді қойса шылымды да қояр еді. Шылымды шектіріп жүрген сол өлең ғой.

Хаман рахатқа батқан. Екі езуі екі құлағында.

— Әнуаш-ау, сен ұмыттың ба, әлде ұмыттырғың келіп отыр ма, мен не айтып едім осыдан аттай қырық бір жыл бұрын: «Маған жат – тынбақ, сарқылмақ». Пай-пай, онда мына шалың бар-жоғы отыз тоғызда ғана екен-ау!

Арқалана түскен ақын шабыт атты арғымағын ауыздықпен алыстыра түскен:

— Маған жат-тынбақ, саркылмақ,
Қалжырап көрген жоқ жаным.
Өтермін өзім жарқылдап,
Өзегім толы ақ жалын.

Бір кезек ыстық қойынға
Даланың гүлін үзіп сап.
Бір кезек қарлы құйынға
Құйғыта кірем қызықтап.

Теңіздін ақ бас толқынын
Кеудеме кейде оранам.
Демеймін оттан олқымын,
Найзағай менің кәрі анам.

Мінездің албырт түрі де!
Айтылар әлі оған сын:
Мінім бар дейді-ау тіріде
Көлеңкем қайда жоғалсын?!

Жүресің жарқын жанымда,
Көрініп кейде көлеңкем!
Сені де мендей жадыңда
Ұзаққа сақтар кең өлкем!

Қызықпан құрғақ мадаққа,
Берілмен кесір кеңеске!
Міндетін ұлдың адақтап,
Армансыз жатам дөңесте!