Публицистика, Өлеңдер

Туған топырақ жұртына

Туған топырақ – тамған жер кіндік қаным!
Бұл өңірде мен нені, кімді ұқпадым?!
Құралайы құралпы балаң шақта
Атқан таңнан не қилы күн құптадым.

Ояу сергек отыққан өрісімде
Бөтенсімей танығам бөрісін де.
Бәрі соның жақсы екен тез жетіліп,
Намыс сертін, нар жүгін бөлісуге.

Ауылым неткен тамаша қарапайым,
Мұндағы салт – «Жаныңмен жарасайын!»
Пейіліндей жұртымның ұқтырады
Бал қаймағы ақ құйрық қара шайын.

Ежелгі салт мұндағы қарапайым –
«Тарлық қылмай нашарға қол ашайын».
Барсаң, шығар алдыңнан ең ақыры
Үкі таққан ботасы қора сайын.

Бірін қылмай бастан-ақ әнтек істің,
Осы ел үшін қаспен де қан төгістім.
Топан судай апаты алпыс аршын
Толқынымен ажалдың сан тоғыстым.

Екі аралық бұлыңдап сағым құрлы,
Мекеніме мені де сағындырды.
Жүрегімде құс болып ұшқан ұям,
Құралай боп су ішкен қағым жүрді.

Кіл киелі атына атамыздың
Ат жалынан бір-бір тал атап үздім, –
Таңдайымды сонымен жібіткенде
Алып шықты шыңына бата құздың.

Жас келіннің сауғаны аруанасын
Бір көрінсе, сол дедік арман асыл,
Оққа ұшсаң да «Қамы үшін қарындастың
Бармын!..» демей өлуге арланасың.

Бірде маған: «Ұзақ жыл – несіп!» деді,
Айдарымнан алтын жел есіп тегі.
Жатты бәлкім сол кезде желеп-жебеп
Сәбиі де осы елдің бесіктегі.

Уа, туған жұрт, борыш деп соны ақтадым.
Сенен бөлек мұратқа қол артпадым.
Оққағарым, жеңіспен қайтарып ең,
Көкірегіңе жыр болып қонақтадым.

Оққағарым – өз жұртым, сен дегенде –
Сен деп нартқан қызуым сөнбегенде –
Көктем сайын көрінер төл де, гүл де,
Көк теңізден сөгілер сең де менде.

Қуанышың мен сенің, зарыңдамын,
Беріспейтін ешкімге арыңдамын!
Сақтап берем өзіңе шашпай-төкпей
Замананың сан түрлі сарындарын.

Артық басқан асаудай арындарын,
Қатігезден қайтарған қарымдарын, –
Біреуін де дүниеден әкетпеймін,
Бәрін жырлап қалдырам… Бәрін-бәрін!..

…Маған десең, бір емес, өлшегін мың, –
Әйтеуір мен бір бүтін бөлшегіңмін.
Құдай өзі біледі, бір күндері
Қанша дерсің қадірі өлсе кімнің?!.

Публицистика, Өлеңдер

Әріптес

Борышым ғой, айналайын, әріптес,
Саған тілеу қайырлы таң, жарық кеш!
Бағыңа бақ, маған бола демеймін
Олжамызды ортасынан жарып кес.

Шарт емес қой ортақ ізгі кәсіптен
Тіршілікте бөлінбегі нәсіп тең.
Асыл мұрат – түрлі күшті бір іске
Түгел жұмсау ақ пейілді ашып кең.

Ортамыздан біреу озса күндемей,
Қалып қойса «Мына шіркін кім?..» демей,

Әріптесті өз тұтамын, өйтпесем,
Мен болар ем көне пешің күл көмей.

Айналайын әріптесім дарынды,
Біреу білсе сен білесің барымды,
Әсте мені отты көрік демінің
Дей алмассың азабынан арылды.

Мен де өзіңдей, жалын жұтқан түтінмен,
Бейнеткешпін, бір күні жоқ күтінген.
Өз парызым өтелсе де жартылай,
Өмір бойы дәмелімін бүтіннен.

Ойымды ұқпас шалдуардан шаршаған
Шақтарымда сенім артам бір саған.
Іс беделін көтереміз бірлесіп,
Сын сағатта, бойды намыс құрсаған.

Қартайғанша, соңымызды жасартып,
Ниетіміз жоқ бір кәсіптен босар түк.
Ойлайықшы, рельстегі вагондар
Тізбегінен біздің күштің несі артық?..

Олар-дағы бір-біріне жалғанса,
Сезбейді ғой қинағанын жол қанша, –
Біреуі де білген емес біткенін
Ақтық рет ағытылып қалғанша.

Біз де солмыз, бір сәт істен безбейміз,
Тартқан жүктің тауқыметін сезбейміз.
Сол себепті әріптестің жатсынбай
Өзімсініп шайқауына тез дейміз…
ӘРІПТЕС
Борышым ғой, айналайын, әріптес,
Саған тілеу қайырлы таң, жарық кеш!
Бағыңа бақ, маған бола демеймін
Олжамызды ортасынан жарып кес.

Шарт емес қой ортақ ізгі кәсіптен
Тіршілікте бөлінбегі нәсіп тең.
Асыл мұрат – түрлі күшті бір іске
Түгел жұмсау ақ пейілді ашып кең.

Ортамыздан біреу озса күндемей,
Қалып қойса «Мына шіркін кім?..» демей,

Әріптесті өз тұтамын, өйтпесем,
Мен болар ем көне пешің күл көмей.

Айналайын әріптесім дарынды,
Біреу білсе сен білесің барымды,
Әсте мені отты көрік демінің
Дей алмассың азабынан арылды.

Мен де өзіңдей, жалын жұтқан түтінмен,
Бейнеткешпін, бір күні жоқ күтінген.
Өз парызым өтелсе де жартылай,
Өмір бойы дәмелімін бүтіннен.

Ойымды ұқпас шалдуардан шаршаған
Шақтарымда сенім артам бір саған.
Іс беделін көтереміз бірлесіп,
Сын сағатта, бойды намыс құрсаған.

Қартайғанша, соңымызды жасартып,
Ниетіміз жоқ бір кәсіптен босар түк.
Ойлайықшы, рельстегі вагондар
Тізбегінен біздің күштің несі артық?..

Олар-дағы бір-біріне жалғанса,
Сезбейді ғой қинағанын жол қанша, –
Біреуі де білген емес біткенін
Ақтық рет ағытылып қалғанша.

Біз де солмыз, бір сәт істен безбейміз,
Тартқан жүктің тауқыметін сезбейміз.
Сол себепті әріптестің жатсынбай
Өзімсініп шайқауына тез дейміз…
ӘРІПТЕС
Борышым ғой, айналайын, әріптес,
Саған тілеу қайырлы таң, жарық кеш!
Бағыңа бақ, маған бола демеймін
Олжамызды ортасынан жарып кес.

Шарт емес қой ортақ ізгі кәсіптен
Тіршілікте бөлінбегі нәсіп тең.
Асыл мұрат – түрлі күшті бір іске
Түгел жұмсау ақ пейілді ашып кең.

Ортамыздан біреу озса күндемей,
Қалып қойса «Мына шіркін кім?..» демей,

Әріптесті өз тұтамын, өйтпесем,
Мен болар ем көне пешің күл көмей.

Айналайын әріптесім дарынды,
Біреу білсе сен білесің барымды,
Әсте мені отты көрік демінің
Дей алмассың азабынан арылды.

Мен де өзіңдей, жалын жұтқан түтінмен,
Бейнеткешпін, бір күні жоқ күтінген.
Өз парызым өтелсе де жартылай,
Өмір бойы дәмелімін бүтіннен.

Ойымды ұқпас шалдуардан шаршаған
Шақтарымда сенім артам бір саған.
Іс беделін көтереміз бірлесіп,
Сын сағатта, бойды намыс құрсаған.

Қартайғанша, соңымызды жасартып,
Ниетіміз жоқ бір кәсіптен босар түк.
Ойлайықшы, рельстегі вагондар
Тізбегінен біздің күштің несі артық?..

Олар-дағы бір-біріне жалғанса,
Сезбейді ғой қинағанын жол қанша, –
Біреуі де білген емес біткенін
Ақтық рет ағытылып қалғанша.

Біз де солмыз, бір сәт істен безбейміз,
Тартқан жүктің тауқыметін сезбейміз.
Сол себепті әріптестің жатсынбай
Өзімсініп шайқауына тез дейміз…

Публицистика, Өлеңдер

Қараңғыға қарсылық

Көз біткеннің жанарымен жарасқан
Жарық дүние!
Желді-құзды Жер, Аспан!
Мен сендерге құл емеспін аз күндік, –
Көргіштігім көк жиектен әрі асқан.

Неден жазды маңдайға қос шырағым, –
Жіктеп пе ол не жақын, не жырағын?..

Қашан ғана қалдырыпты жауапсыз
Ыстық түгіл суық көздің сұрағын?..

Сумаң қағып, ар-ұятты тежеп тым,
Кімді сырттан сығалаумен мезі еттім?..
Қайыр тілеп көзін сүзген мен бе әлде
Келген сайын күндізің мен кезек түн.

Думанымда сайра десе ойлы ағам,
Көзім қашан көпсініпті тойды оған?..
Өмір маған өлшеп берген сыбаға,
Жерім қайсы көзім соған тоймаған?..

Көріп пе әлде менен жесір не жетім
Зұлмат көзін, сайтан ғана төзетін?..
Жеті бояу жемістерін тегін жеп,
Елден ерек өсіп пе әлде көз етім?..

Мендетұғын қайырымды қарашық,
Кетіспеген бір пендемен ара ашып.
Шаршасаң да бүгін түгіл, дейтін ол:
«Көне күннің архивіне бара шық».

Мен емес пе ем ақкөкірек жыршы ағаң.
Көркем іске көздің майын жұмсаған?..
Әлде оғым дарымап па жендетке
Жылдамырақ бар дегенде жыл соған?..

Тағдыр қатал үскірігін жүгіртсе,
Не көңілдің талай тоңын жібітсе,
Бал-бұл жанып тұрмады ма біздің көз
Қайсыны да қарсы алғалы жігітше?!

Үлгісі емей жарқын өмір сүрудің
Ынжығы ма ем майысудың, сынудың?!
Жанып қарай алмадым ба әлде мен
Жай тартқыштай жанарына сұлудың?!

Аспан, жерде ақ кептер мен еліктен
Періштедей пейілімді бөліп пе ем?!
Тірлігімде қараңғылық көзімнің
Аясына ара тұрды неліктен?!

Ей, тас түнек, демексің бе: «Дірдекте!»
Әрине, сен тіл қатпайсың дым деп те, –
Қараңғыда қанатты жыр қаңғырып
Соқтығар деп ойлайсың-ау діңгекке?..

Жо-оқ, тас түнек, сен өйтті деп жасыман.
Адаммын мен күрес күткен жасынан,
…Жеңдім, міне, – медет болды бір ғана
Гиппократ мирасқоры жас ұлан.

Бұдан былай көрсетпессің қараңды, –
Ой көзі де жан-жағына қаранды, –
Шын ақынның шырағданы маздайды
Апарсаң да жер астына қараңғы!..

Публицистика, Өлеңдер

Өз тілім мен өлеңім

Жұрттан бөлек жұмсақ қол құндақтаған
Тал бесікте тербеліп кім жатпаған?
Еш біреуге емшексіз сол бесікте
Таң атпаған, күн шығып, күн батпаған.

Берді маған дәл солай ана тілім
Өлеңімнің өмірден алатынын.
Ана тілім арқылы оятамын
Екі күннің елгезек ара түнін.

Өз тілімсіз өңімді түсім деймін,
Ешбір затты мен онсыз түсінбеймін.
Өз тілімде тірліктің түсін түстеп,
Түр-тұлғасын болмыстың мүсіндеймін.

Тастан берік талаптың тым қаталын
Сөзге жүктеп ұйқысыз түн қатамын.
Қабылан ойды қазақша қармағанда
Әміршідей тағдырға тіл қатамын.

Өз тілімде кең сөйлеп, кең үндеймін,
Тынысы тар демікпе делінбеймін,
Шаттығым мен мұңымды ағытарда
Темір піскен көріктің деміндеймін.

Күнде гулеп өршимін өз тілімде
Шындық сөлін шыжғырып сөз түрінде.
Өлгеннің де өксігін, өкінішін
Түгендеймін көңіл мен көз тірімде.

Одан бетер жіктейді түсінігім
Тірілердің иттігін, кісілігін,
Өзіме де ұрсады қазақшалап
Жүгірген аң, құдайдың құсы бүгін.

Өзге жұртпен ойымды жалғастырған
Өз тілімсіз жарқырап жанбас тұлғам, –
Қай тілде де қазақтың халқындаймын
Қаз тұрғызып, аяқтан жер бастырған.

Келешектің кеудесін ақтармаймын,
Жаралса да азап пен бақтан қайғым, –
Қазақ тілі өлгенде өлемін деп
Кеуде соғып бекерге мақтанбаймын.

Даңғазамен жұртымды үркітпейін, –
Жүрегімнен мәңгілік жыр күтпейін, –
Қалса сөзім, армансыз қарлы шыңға
Қанат жайып құлаған бүркіттейін.

Сезбес едім ол жерде үсігенді,
Қара жерде шіріген күшігенді…
…Ана тілім осылай жеткереді
Көре тұрып өзінен күші кемді.

Жараса бер жаныңмен, өлеңіңмен
Өз тіліңнен бөлек тіл, бөлек үнмен.
Ұмытпа тек, – бәрінен қасиетті
Өз тіліңе табынып өле білген!

Публицистика, Өлеңдер

Серуен емес, сағатым бұл сенделген…

Серуен емес, сағатым бұл сенделген.
Қалай ғана айырылдым сендерден?..
Кешегі күн көп едіңдер – бірің жоқ,
Қаза болдың қайсың қандай шеңгелден?..

Үйден шықсам, бәрің бірдей ырғалып,
Бас изесіп, самалсақтап бір қалып,
Күнде соған елтіп жүрген едім мен,
Енді, міне, үнім бітіп тұрғаны.

Өзім сусын, өзім азық әкеліп,
Парызымды өтеп едім әкелік.
Көктем ғана көмектескен бұл іске,
Көк жүзінен күн сәулесін әперіп.

Өңкей жасыл алақандар жетілген
Жұпар шашып, желпуші еді бетімнен.
Айлы түндер сыбырласып сырласып,
Еркін өскен еркем едің шетіңнен.

Айлы түнде өздеріңмен бірге мен
Өлең жолын ойластырып жүрген ем.
Демдеріңнің жұтқан сайын жұпарын
Демеуші едім столыма кұр келем.

Елге барып қайта оралсам, іс мынау.
Екі арада бар болғаны үш күн-ау…
Жүріп жатыр есігімнің көзінде
Жер қопару, ағаш, темір ысқылау.

Бір шұңқырдан кірпіш, панель жанышқан
Мылжа-мылжа бір-біріне жабысқан
Тамырларың әрең тиді қолыма, –
Деген осы «кеудесінен жаны ұшқан».

Басқа жаққа алып кетсе көшіріп,
Басылар ем барлығын да кешіріп.
…Өгіз ғана біле алмаса керек-ті
Табанында жатқандығын не шіріп.

Бұл сөзімнен іздемеңдер жаңылтпаш,
Кещелер бар есептерін жан ұқпас, –
Бүкіл бақтың бір ғасырлық өмірін
Өлтіргендер жайды біліп жарытпас.

Жұтты айттық, соғысты айттық жаман жыл деп.
Әр жылды қарсы алмадық жаман қыл деп.
Қалайша тап болдық біз жаман күнге
Дей жүріп: «Келе жатыр заман гүлдеп».

Жаман күн адам біткен сақтанатын
«Магнит дауыл» дейтұғын сақтар атын.
Ол, сірә, оғына да келешектің
Алдырмас сауысқаннан сақ қанатын.

Ол жынды келешекпен жамандасып
Жүргенде дер ме бізді «замандасым»?..
Бәлкім ол бар пәлесін бізге жабар
Біреудің ауыртса да аман басын.

Ғалымдар, айтындаршы, жыл бүгінде
Қалайша толып кетті «жынды» күнге?..
Төркінін «жынды» күннің тауып бер деп
Талапкер тапсырайын жырды кімге?..

Публицистика, Өлеңдер

Талайғы бойын мүк басқан…

Талайғы бойын мүк басқан
Табаны жұмыр жұп тастан,
Жаншылмай шығып жатырсың,
Үстіңе қылау жұқпастан.

Сауынның дерткен сүтіндей
Сырғисың тастан сүртілмей.
Кете алман бүгін өзіңнен
Өзгеше мұңлы сыр түймей.

Құздардан құлап еңіске,
Кезеңнен озып кеңіске,
Сұратпай сусын бергенсің
Тіріде тілі кеміске.

Сусаған құсқа, аңға да,
Жәндіктер жатқан маңға да,
Тарылмай түгел таратқан
Тамшыңа куә таң ғана.

Гүлдерге тиген сусын көп,
Гүлден де шырын тусын деп,
Ауылға бардың ақыры
Арулар жөргек жусын деп.

Шашымнан көптің кай талын
Қалайша санап айтамын, –
Өзің ғой бізге сыйлаған
Өмірдің нұрға бай таңын.

…Тағы да, міне, мүк басқан
Табаны жұмыр жұп тастан
Жаншылмай шығып жатырсың
Үстіңе қылау жұқпастан.

Солай ма шыны, кім білсін…
Жер асты көзге кімді ілсін…
Жер үсті ғана болмаса,
Жер асты неден қынжылсын?!.

Онда жоқ қара, төрең де,
Білгеніңді қыл тереңге, –
Кұз құлатсаң да жым-жырттай
Құлағы бітеу кереңге…

Түгендер әзі жігін Жер,
Маған тек күдік жүгін бер, –
Бұлақтың қайнар көзіне
Қарау да қиын бүгіндер.

Сүттен де таза кәусарым,
Пейілің аппақ-ау сенің!..
Білсең ғой менің жанымның
Әлжуаз тартқан әуселін.

Хабарсыз тәңір не пірден,
Әлемде у бар көпірген.
Бұзып та шығып жатыр сол
Мидағы мықты көпірден.

Өзіндей мөлдір мөлт еткен,
Көзімнің жасын мол төкпен.
Уды айтам, бірақ… Жүрек көп
Аямай қатты ол тепкен.

Күдікпен күткен тағамға
Бекерге мұңым шағам ба, –
Жазғыра көрме, кәусарым
Сенуден қалсам саған да.

Білсем де бойды нық ұстай,
Көңілім дерттен ығыспай,
Көзіме көлдер шеңбері
У салып қойған ыдыстай.

Публицистика, Өлеңдер

Тарбағатай, Көкпекті, Зайсаным-ай!

Тарбағатай, Көкпекті, Зайсаным-ай! –
Талай жауды қайтарған жайсаңым-ай!
Селт етпес ең шықса да жерден Мәді,
Аспаныңнан қалса да Айса құлай!
Қоныс берген мың заман қозғалмастай
Шарам қанша сертінен тайса құдай?

Шарам қанша сертінен тайса құдай?!
Адам қолы шақырып зілзаланы,
Жапқан жоқ па құдайға жыл жаланы?..
Қалай жиі табынған дей алармын
Дүлей күшке дүниенің бұл ғаламы?! –
Бар пәлені өз басым сенен керем,
Жарылыстың айтулы «Үлгі алаңы»!..

Жер бетінен мекен-жай сүртілгендей,
Нәлет қамыт мойынға жұрт ілгендей.
Қай заманның қақы бар, бейкүнәның
Берекесін бетінен бір тілгендей?..
Бола қалды жүрегім – жетім қозы
Жат желіннен дәметіп түртінгендей.

Шүкірана, істеді ел елдігін, –
Ел қуаты ежелгі ерендігін.
Көз жасынан ар-намыс атқа қонды,
Сол дүбірдің соңынан ерем бүгін.
Бірақ, менің көңілімді білгің келсе,
Жасын түскен жаралы еменді ұғын…

Публицистика, Өлеңдер

Әлі есімде бүрсеңдеп ала құлын…

Әлі есімде бүрсеңдеп ала құлын,
Қар жауғанда жүгірген бала күнім.
Болмаушы еді жұмысым мұздағымен
Шалбарымның сірескен балағының.

Су ішсем де ойықтан мұз алатын,
Екі бетім алмадай қызаратын.
Жапалақтап жауған қар арасында
Біздің жұмыс бітпестей ұзаратын.

Алты тармақ қар түссе алақанға,
Түскен сәті жақсы еді жалағанға.
Мәз болушы ек аспаынан шүйліккенін
Аузымызбен қақшуға жарағанға.

Қардан қамал, қамалға босаға сап,
Сарай соққан жұмыстан босамасақ,
Мұрын сүртер мұрша жоқ, шөл қысканда
Ақ ұлпадан алушы ек асап-асап.

Қазан қамын ойлаған қара қатын
Қап толтырып аулақтан қар алатын.
Жазғы тағам бабы деп жер астына
Қалыптаулы қатты қар қаланатын.

Иіс тисе қар, мұзды егіз етіп,
«Кеңсірікке кезек бар!» дегізетін.
Қансыраса, айнашқа жас босанған
Тоңған жент пен томыртқа жетізетін.

Шілде соққан жасық деп жаз суатын,
Қасиеттеп аспанның жас қуатын,
Кәусарі деп алланың қайран әжем
Қар суымен дәрет ап, бас жуатын.

Бәрі соның бұл күнде ертегідей,
Өгейсітті көк аспан, жер тегі де.
Көз алдында жер, көктің бір пәлеге
Желіндері тұрады дертеді де.

Түсірмейді қар жауса еске нені, –
Қыстың демі – қыз көркі дескен еді.
Бұл күндерде қоқайтып қол шатырын
Ақша қардан арулар сескенеді.

Қалпағының, бөркінің қалың қарын
Шымшып қана сілкеді ғалымдарың.
Айтпаса да білеміз, ақша қардың
Арасында улағыш залым барын.

Өкініш пе?..
Өкініш іс қылады,
Қылмысты өтеу қиялы ұшқыр әлі.
Біздер соған сенеміз.
Білу шарт тек, –
Білу шарт тек, –
Қимыл парқын сезуге қыс қырағы…

Публицистика, Өлеңдер

Жанарымда жұмыр жер

Тірлік – қымыз, жұтқан сайын сімір дер.
Ей, бал қымыз, беймазаңа ғұмыр бер!–
Тыныштықтың адамында тыным жоқ,–
Жатыр оның жанарында жұмыр жер.

Жұмыр жерден бақ пен сордың күресін
Жанарыңа жинап алып көресің:
Не себепті берілген деп ойлайсың
Баршамызға Адам деген бір есім.

Қызғанасың жұмыр жерді бұзықтан
жұмыр жерді жұтатуға қызыққан.
Жанарымда Жер тұрса деп жаннаттай,
Жанды қинау – өмір заңы біз ұққан.

Публицистика, Өлеңдер

Себеп

Туғандай мұрагер ғып әр үй жасын,
Соғыста өлген әке Фаризасын
Қалдырған… Ақын қызға дей алмассың
Біреуге не себепті наризасың…

Зұлымдық таусылмаған заманадан
Көзіне түссе болды жаман адам –
Өжет қыз жалын атып, жар шашады
Адал жан, көз жазба деп әман одан.

Күнәдан пак жүректі сонша кекті
Жан етпей, өрт атаулы сөнсе нетті?..
Сол сойқан сөнбей тұр-ау… Періште де
Өршиді өрттен бетер сол себепті.